Fetret Devri (1402–1413): Yıldırım Bayezid'in oğulları arasında on bir yıllık taht kavgası

Bir aralık dönemi

Fetret Devri, Türkçe Vikipedi'nin tanımıyla Bunalım Devri ya da Fasıla-i Saltanat adlarıyla da anılan, I. Bayezid'in hayatta kalan oğulları arasındaki taht kavgaları nedeniyle 1402'den 1413'e kadar süren kargaşa dönemidir. Dönem, Bayezid'in 28 Temmuz 1402'de Ankara Savaşı'nda Timur'a yenilip esir düşmesiyle başladı. Taht mücadelesine giren şehzadeler Emir Süleyman, İsa Çelebi, Musa Çelebi ve Mehmed Çelebi'dir. Dağılan Osmanlı birliği, 1413'te Mehmed Çelebi tarafından yeniden sağlandı; bu nedenle Mehmed Çelebi için "devletin ikinci kurucusu" deyimi kullanılır.

"Fetret" sözcüğü Arapça kökenlidir ve "iki olay arasında geçen süre" anlamına gelir. Aynı biçimde "fasıla" da "aralık" demektir. Bu adlandırma, Osmanlı tarih yazımının bu dönemi meşru tek bir hükümdarın bulunmadığı bir boşluk olarak gördüğünü yansıtır.

Ankara'dan sonra şehzadeler

Ankara'da Osmanlı ordusu dağıldığında Bayezid'in oğulları farklı yönlere çekildi. Büyük oğul Süleyman Çelebi, Rumeli kuvvetleri ve vezir Çandarlı Ali Paşa ile birlikte Rumeli'ye geçerek Edirne'de yönetimi ele aldı. Mehmed Çelebi, sancak beyi olduğu Amasya'ya döndü. İsa Çelebi Batı Anadolu'ya, Karesi yöresine yerleşti. Musa Çelebi ise babasıyla birlikte esir düştü; Bayezid'in ölümünden sonra serbest bırakılarak babasının naaşını Bursa'ya getirdi. En küçük oğul Kasım Çelebi ise Fetret mücadelelerine katılmadı. Mustafa Çelebi Ankara'da kaybolmuştu; akıbeti uzun süre bilinmedi ve ileride onun adını taşıyan bir taht iddiacısı ortaya çıkacaktı.

İsa Çelebi ile Mehmed Çelebi

Türkçe Vikipedi'nin anlatımına göre İsa Çelebi önce Balıkesir yöresine yerleşti, ardından Timur'un beratıyla Bursa'da yönetimi ele aldı. 1403'te Amasya'daki Mehmed Çelebi, Bayezid'in ünlü komutanlarından Subaşı Eyne Bey'in önerisiyle İsa'ya bir mektup göndererek Anadolu topraklarının paylaşılmasını teklif etti. İsa, kendisinin "ulu karındaş", yani büyük kardeş olduğunu ve bu nedenle hükümdarlığın kendisine ait olması gerektiğini ileri sürerek teklifi reddetti. İki kardeşin orduları Ulubat'ta karşılaştı ve İsa Çelebi yenildi.

İsa Çelebi önce Yalova'ya, oradan İstanbul'a kaçtı. İstanbul'dan Edirne'deki Emir Süleyman'a gönderildi. Süleyman, Mehmed'i en büyük rakibi olarak gördüğünden İsa'ya bir ordu vererek onu Anadolu'ya geçirdi. İsa, Bursa önlerine geldi; ancak burada yeniden yenildi. Bu sırada Bursa'da bir yangın çıktı. Türkçe Vikipedi, bazı kaynakların yangını Mehmed'in yönetiminden hoşnut olan halkın İsa'nın kenti almasını önlemek için çıkardığını, bazı kaynakların ise kenti alamayacağını anlayan İsa taraftarlarının çıkardığını yazdığını belirtir. İsa Çelebi daha sonra Candaroğlu İsfandiyar Bey'e sığındı; sonraki mücadelelerde de başarı kazanamadı ve yenilerek öldürüldü.

Emir Süleyman'ın Rumeli egemenliği

Emir Süleyman, Fetret'in ilk yıllarında şehzadelerin en güçlüsüydü. Rumeli'nin tamamına hâkimdi ve 1403'te Bizans, Venedik, Ceneviz, Sırbistan ve diğer Hristiyan güçlerle Gelibolu Antlaşması'nı imzalayarak Rumeli'deki konumunu güvence altına aldı. Bu antlaşmayla Selanik ve bazı Karadeniz kıyı kentleri Bizans'a geri verildi; Bizans'ın Osmanlı'ya vergi ödemesi kaldırıldı. Süleyman, II. Manuel'in yeğenlerinden biriyle evlendi. 1404'ten sonra Anadolu'ya geçerek Bursa ve Ankara'yı ele geçirdi ve Mehmed Çelebi'yi Amasya'ya çekilmeye zorladı.

Musa Çelebi'nin yükselişi ve düşüşü

Mehmed Çelebi, Süleyman'ın Anadolu'daki üstünlüğünü kırmak için kardeşi Musa Çelebi'yi Eflak üzerinden Rumeli'ye gönderdi. Musa, Eflak Voyvodası Mircea'nın desteğini alarak Rumeli'de Süleyman'a karşı mücadeleye başladı. Bu hamle Süleyman'ı Rumeli'ye dönmek zorunda bıraktı. 1411'de Musa, Süleyman'ı yenerek Edirne'yi aldı; Süleyman kaçarken öldürüldü. Musa Çelebi Rumeli'nin hükümdarı oldu.

Musa'nın yönetimi kısa sürdü. Sert politikaları, Süleyman'ın Bizans ile yaptığı antlaşmayı tanımaması ve İstanbul'u kuşatması, hem Bizans'ı hem de Rumeli'deki bazı uç beylerini ve Sırp Despotu Stefan Lazarević'i ona karşı Mehmed Çelebi'nin yanına itti. Musa'nın kazaskeri olarak Şeyh Bedreddin'i ataması da dikkat çekicidir; Bedreddin ileride kendi adıyla anılan bir ayaklanmanın önderi olacaktı.

Çamurlu ve birliğin yeniden sağlanması

Mehmed Çelebi, Bizans'ın sağladığı gemilerle Rumeli'ye geçti ve Sırp birliklerinin de desteğiyle Musa'ya karşı yürüdü. 5 Temmuz 1413'te bugünkü Bulgaristan sınırları içindeki Çamurlu'da yapılan muharebede Musa Çelebi yenildi ve kaçarken yakalanarak öldürüldü. Böylece on bir yıllık taht mücadelesi sona erdi ve Mehmed Çelebi, I. Mehmed olarak Osmanlı topraklarının tek hükümdarı oldu.

Fetret'in Osmanlı'ya etkileri

Fetret Devri, Osmanlı devletinin yapısal dayanıklılığını sınayan bir dönem oldu. Devletin parçalanmasına karşın timar düzeni, merkezî bürokrasi ve yönetici aileler büyük ölçüde varlığını sürdürdü. Çandarlı ailesi gibi vezir aileleri farklı şehzadelerin hizmetinde bulunarak devlet geleneğinin kopmamasını sağladı. Dönem aynı zamanda Osmanlı'da taht kavgalarının ne denli yıkıcı olabileceğini de gösterdi. Bu deneyim, II. Mehmed'in kanunnamesinde kardeş katlini açıkça meşrulaştırmasının arka planındaki etkenlerden biri olarak değerlendirilir.

Tarihteki yeri

Fetret Devri, Osmanlı'nın bir devlet olarak varlığını sürdürüp sürdüremeyeceğinin belirsiz olduğu kritik bir dönemdir. Mehmed Çelebi'nin 1413'teki zaferi devleti yeniden birleştirdi; ancak yeni hükümdarın ve ardılı II. Murad'ın önündeki görev kolay değildi: Anadolu beylikleri yeniden kurulmuştu, Bizans güçlenmişti ve Balkanlar'da Osmanlı otoritesinin yeniden tesis edilmesi gerekiyordu. Düzmece Mustafa olayı ve Şeyh Bedreddin ayaklanması gibi gelişmeler, Fetret'in yarattığı çalkantının 1413'ten sonra da bir süre devam ettiğini gösterir.

Kaynaklar hakkında

Konu, Türkçe Vikipedi'nin Fetret Devri ve I. Mehmed maddeleri ile İngilizce Wikipedia'nın Ottoman Interregnum maddesine dayanır. Tarihlerdeki belirsizlik ve kaynakların bakış açısı dikkat kutusunda belirtilmiştir.