Gelibolu'nun alınması (1354): deprem, boşalan surlar ve Avrupa'daki ilk Osmanlı kenti

Boğaz'ın anahtarı

Gelibolu, canakkaleÇanakkale Boğazı'nın Marmara Denizi'ne açıldığı noktada, yarımadanın kuzeydoğu ucunda bulunan liman kentidir. Antik çağda Kallipolis adıyla bilinen kent, Bizans döneminde Boğaz'dan geçen gemileri denetleyen ve Trakya ile Anadolu arasındaki geçişi koruyan önemli bir kaleydi. 1354 yılında bu kentin Orhan Bey'in oğlu Süleyman Paşa tarafından ele geçirilmesi, Osmanlı'nın Avrupa'da tuttuğu ilk büyük kent ve ilk liman anlamına gelir. İngilizce Wikipedia, olayı Osmanlıların Avrupa'daki ilk önemli kazanımı ve Balkanlar'a yayılmalarının başlangıç noktası olarak tanımlar.

Çimpe'den Gelibolu'ya

Gelibolu'nun alınmasından iki yıl önce, 1352'de Süleyman Paşa, Bizans iç savaşında VI. İoannis Kantakuzenos'a yardım ettiği sırada yarımadadaki küçük Çimpe Kalesi'ne yerleşmişti. Kantakuzenos, damadı Orhan Bey'in askerlerine bu kaleyi bir üs olarak bırakmış, ancak daha sonra Osmanlıların burada kalıcı olarak yerleşmesinden kaygılanarak kaleyi geri almak için para teklif etmişti. İngilizce Wikipedia'ya göre Orhan Bey bu teklifi değerlendirmeye hazırdı; fakat 1354 baharında yaşanan bir doğal afet durumu kökten değiştirdi.

2 Mart 1354 depremi

2 Mart 1354 gecesi Trakya kıyılarında büyük bir deprem meydana geldi. Deprem, Gelibolu başta olmak üzere yarımadadaki ve Marmara kıyısındaki birçok kentin surlarını yıktı. Bizans kaynakları, halkın büyük bölümünün yıkılan kentleri terk ederek kaçtığını, bazı yerlerde soğuk ve yağmur altında açıkta kalan insanların hayatını kaybettiğini anlatır. Surları çöken ve halkı dağılan Gelibolu'ya Süleyman Paşa'nın kuvvetleri hızla girdi. Osmanlılar yalnızca Gelibolu'yu değil, depremde surları zarar gören çevredeki küçük kaleleri de ele geçirdi ve buralara Anadolu'dan getirilen Türk yerleşimcileri iskân etti.

Bizans'ın tepkisi

Kantakuzenos, Gelibolu'nun Osmanlı eline geçmesini büyük bir tehlike olarak gördü. İngilizce Wikipedia'nın aktardığına göre imparator, Orhan Bey'den kentleri geri vermesini istedi ve karşılığında yüklü bir ödeme önerdi. Orhan Bey ise kentlerin kılıçla değil, Tanrı'nın iradesiyle, yani depremle düştüğünü ve bu nedenle geri verilemeyeceğini öne sürdü. İki hükümdarın İzmit yakınlarında buluşması planlandı, ancak bu görüşme Orhan Bey'in hastalığı gerekçesiyle gerçekleşmedi.

Gelibolu'nun kaybı, Kantakuzenos'un İstanbul halkı arasındaki itibarını da sarstı. Türklerle ittifakı nedeniyle zaten eleştirilen imparator, 1354 sonunda V. İoannis Paleologos'un şehre girmesiyle tahttan çekildi ve keşiş olarak manastıra kapandı. Böylece Osmanlı'yı Avrupa'ya taşıyan ittifak, onu kuran imparatorun düşüşüyle sonuçlandı.

Avrupa'da kalıcı yerleşme

Gelibolu'nun alınmasından sonra Süleyman Paşa, Rumeli'de Türk yerleşmesini sistemli biçimde başlattı. Anadolu'dan, özellikle Karesi bölgesinden getirilen göçebe ve yarı göçebe Türkmen toplulukları, boşalan köylere ve kentlere yerleştirildi. Bu iskân politikası, Osmanlı'nın Balkanlar'daki egemenliğini askerî fetihten öte kalıcı bir nüfus varlığına dayandırmasının ilk örneğidir. Kısa süre içinde Bolayır, Malkara, İpsala, Keşan ve Tekirdağ yöresi Osmanlı denetimine geçti. Bu yerlerden Edirne'ye ve Filibe'ye doğru ilerleyen akınlar, I. Murad döneminin büyük fetihlerini hazırladı.

Savoyalı Amadeo'nun seferi ve geri dönüş

Gelibolu'nun Osmanlı eline geçmesi Avrupa'da da kaygıyla karşılandı. 1366'da V. İoannis Paleologos'un kuzeni Savoya Kontu VI. Amadeo, küçük bir haçlı filosuyla Boğaz'a geldi ve Ağustos 1366'da Gelibolu'yu Osmanlılardan aldı. Kent birkaç yıl Bizans elinde kaldı. Ancak Bizans'ın Osmanlı karşısındaki durumu giderek kötüleşti; 1376–1377'de IV. Andronikos, babası V. İoannis'e karşı yürüttüğü taht mücadelesinde I. Murad'ın desteğini almak için Gelibolu'yu Osmanlılara geri verdi. Bu tarihten sonra kent, Osmanlı İmparatorluğu'nun sonuna dek Osmanlı egemenliğinde kaldı.

Süleyman Paşa'nın mirası

Gelibolu'yu alan Süleyman Paşa, Orhan Bey'in büyük oğlu ve onun yerine geçmesi beklenen şehzadeydi. 1357 dolayında Bolayır yakınlarında avlanırken attan düşerek öldü. Ölümünün tarihi kaynaklarda 1357 ile 1359 arasında değişir. Bolayır'da gömüldüğü türbe, Rumeli'deki en eski Osmanlı anıtlarından biridir ve uzun süre Rumeli gazileri için bir ziyaret yeri olmuştur. Osmanlı geleneğinde Süleyman Paşa, Rumeli'nin fatihi olarak anılır; Rumeli'ye ilk geçen gaziler arasında Hacı İlbey, Evrenos Bey ve Ece Halil gibi adlar da geçer.

Tarihteki yeri

Gelibolu'nun alınması, Osmanlı'nın Anadolu'da bir beylik olmaktan çıkıp iki kıtaya yayılan bir devlete dönüşmesinin başlangıcıdır. Kentin konumu, Osmanlı'ya Boğaz'dan geçişi denetleme ve Anadolu ile Rumeli arasında asker taşıma imkânı verdi. Bizans İmparatorluğu ise bu tarihten sonra İstanbul, birkaç Trakya kenti ve Mora ile sınırlı küçük bir devlete dönüştü; başkenti hem Anadolu'dan hem Avrupa'dan Osmanlı topraklarıyla çevrilmeye başladı. Gelibolu'dan Edirne'ye uzanan yol, 1453'te İstanbul'un fethine giden yolun ilk aşaması oldu.

Kaynaklar hakkında

Konu, İngilizce Wikipedia'nın Fall of Gallipoli maddesi ile Türkçe Vikipedi'nin Gelibolu ve Süleyman Paşa maddelerine dayanır. Tarih hassasiyeti ve çelişen anlatılar ilgili not kutularında belirtilmiştir.