Samsun Onur Anıtı (15 Ocak 1932): Kâzım Paşa'nın fikri, Krippel'in şaha kalkmış atı, gümrükte bekleyen 32 parça ve yanlı

Samsun'un İlkadım ilçesindeki Atatürk Parkı'nda yükselen Onur Anıtı, Türkçe Vikipedi'ye göre şehrin simgesi hâline gelmiş bir anıttır. Mustafa Kemal'in Samsun'a çıktığı noktaya dikilen anıt, Kurtuluş Savaşı'nın başlangıcı sayılan bu anı simgeler. Heykeli Avusturyalı heykeltıraş Heinrich Krippel yaptı. Kaynaklar, açılış tarihinin de sıkça yanlış verildiğini not eder.

Fikir ve ilk tören

Türkçe Vikipedi'ye göre Samsun'da Mustafa Kemal'e ithafen bir anıt dikilmesi fikrini dönemin Samsun Valisi Kâzım Paşa ortaya attı. Heykel Samsun halkı adına 1927'de Krippel'e sipariş edildi ve aynı yıl, 19 Mayıs 1927'de Kâzım Paşa'nın katıldığı törenle kaidenin inşasına resmen başlandı. Krippel, daha önce Ankara'daki Zafer Anıtı için açılan yarışmayı kazanmış heykeltıraştı; heykel için 37.000 dolara anlaşıldı. Madde, Krippel'in vücut ölçüleri ve yüz kompozisyonunda, daha önceki çalışmaları için Mustafa Kemal'in Ankara'daki konutuna giderek aldığı ölçüleri esas aldığını yazar. Zafer Anıtı'nın forumda ayrı bir konusu vardır.

Viyana'dan Samsun'a

Heykelin tunç dökümü 1928'de Viyana'daki Vereinigte Metallwerke dökümhanesinde başladı ve 1931'de 32 parça hâlinde tamamlandı. Türkçe Vikipedi'ye göre parçalar temizlik ve rötuş için dökümhanede birleştirildi, ardından yeniden sökülüp ayrı ayrı sandıklandı. Hamburg'dan Deutsche Levante-Linie kumpanyasının Nicea vapuruyla taşınan parçalar 15 Ekim 1931'de Samsun'a ulaştı.

Gümrükte beklenmedik bir sorun çıktı: heykel için 40.000 lira gümrük vergisi istendi. Verginin il kurumlarınca ödenmesi mümkün olmadığından hükûmet devreye girdi; heykelin gümrükten çıkarılamamasının kamuoyunda olumsuz etki yaratacağı düşünülerek vergi merkezî bütçeden karşılandı. Heykel, Avusturyalı bir mühendisin yardımıyla 29 Ekim 1931'de kaidesine monte edildi.

15 Ocak 1932: Açılış

Türkçe Vikipedi'ye göre açılışın, Birinci İnönü Muharebesi'nin yıldönümü olan 10 Ocak 1932'de yapılması düşünüldü, ama hazırlıklar tamamlanamadığı için ertelendi. Tören 15 Ocak 1932'de saat 14.00'te yapıldı. Törene askerî bando ve kıta, kolluk kuvvetleri, dernekler, resmî kurumlar, siyasetçiler ve halk katıldı. İstiklâl Marşı'ndan sonra Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal'in ve Başbakan İsmet Paşa'nın Samsun Valisi Salim Bey'e gönderdiği teşekkür telgrafları okundu. Ardından Vali Mehmet Salim Bey heykelin açılışını yaptı; Halk Fırkası, Samsun halkı, Meclis-i Umumi, belediye ve Maarif Vekâleti adına konuşmalar yapıldı. Son olarak Krippel Almanca bir konuşma yaptı ve konuşmayı Ekrem Rüştü Bey çevirdi. Aynı akşam Krippel ve Vali onuruna bir yemek verildi ve Krippel'e ayrıca 5.500 dolar ödendi. Madde, bunun Cumhuriyet tarihinin on üçüncü anıtı ve Krippel'in Türkiye'deki dördüncü anıt çalışması olduğunu yazar.

Heykel ve kaide

Türkçe Vikipedi'ye göre tunç heykelin yüksekliği 4,75 metre, taş blok kaidenin yüksekliği 4,10 metre, anıtın toplam yüksekliği 8,85 metredir. Mustafa Kemal mareşal üniformasıyla, şaha kalkmış bir atın üzerinde betimlenmiştir; sol eliyle dizginleri tutarken sağ eliyle kılıcının kabzasını kavramış, kılıcı çekmek üzeredir. Heykel kaideye atın arka iki ayağı ve kuyruğuyla dayanır. Madde, heykeltıraş Aylin Tekiner'in değerlendirmesine göre bunun Atatürk heykelleri arasındaki en devingen ve iddialı örneklerden biri olduğunu yazar. Kaidenin sağ yüzündeki tunç kabartmada Mustafa Kemal kollarını iki yana açmış hâlde, iki yanında diz çökmüş figürlerle birlikte betimlenmiştir. Sol yüzdeki kabartmada karaya yanaşmış bir tekne ve bu tekneden cephane taşıyan halk görülür. Ön yüzdeki levhada Nutuk'un ilk cümlesine atıfla Gazi'nin Millî Mücadele'ye başlamak için 19 Mayıs 1335 (1919) tarihinde Samsun'a çıktığı yazılıdır; arka yüzdeki levha ise heykelin Samsun vilâyeti halkı tarafından 29 Birinci Teşrin (Ekim) 1931'de dikildiğini kaydeder.

Kıyıdan uzaklaşan anıt

Türkçe Vikipedi'ye göre anıtın yeri bilinçli olarak seçildi: Samsun'un Kurtuluş Savaşı'nın ilk durağı olmasını simgelemek için heykel, Mustafa Kemal'in Samsun'a çıktığı iskelenin hemen yukarısına dikildi. Zamanla denizin doldurulması nedeniyle anıt bugün sahil şeridinin uzağında kalmıştır. Açılış konuşmasında Vali Mehmet Salim Bey eseri büyük halaskârın timsali olarak nitelendirdi; 1933'te bir gezi yazısı yazan İbrahim Alaettin Bey de Samsun'un Karadeniz'deki önemini İzmir'in Akdeniz'deki değerine benzetti ve anıtın bulunduğu parkı Avrupa şehirlerindeki umumi bahçelere eşdeğer saydı.