"Konferanstan kesin sonuç alınamadı": Lozan'ın kesintiye uğradığı günlerde dış politika

Ara ile ikinci oturum arasında

Gazi Mustafa Kemal 1 Mart 1923'te Birinci Büyük Millet Meclisi'nin dördüncü yasama yılını açtığında, Lozan Barış Konferansı'nın ilk dönemi sonuçsuz kapanmıştı. Türkçe Vikipedi'nin Lozan Barış Konferansı maddesine göre İsmet İnönü'nün Misak-ı Millî'den ödün vermemesi ve İtilaf devletlerinin taleplerinden vazgeçmemesi nedeniyle konferans zorlu geçmiş ve 3 Şubat 1923'te konferansa ara verilmişti. İkinci dönem 23 Nisan 1923'te başlayacaktı. Konuşmanın "Dış işlerimiz" bölümü, bu iki tarih arasındaki belirsizlik içinde okunmuştur.

TBMM arşivinde saklanan metin, dış politika bölümünde Lozan'ı, Doğu'daki antlaşmaları, Balkanlar'ı ve esir değişimini sırasıyla ele alır. Ardından gelen ordu bölümünde Musul sorununa işaret eden "Elcezire cephesi" kısa bir cümleyle anılır.

"Barışsever bir politika"

Mustafa Kemal bölüme izlenen politikanın "barışsever" olduğunu söyleyerek başlar. Ülkeyi "hiçbir hak ve hukuka dayanmadan çiğnemek ve çiğnetmek" girişimi ordunun çabalarıyla başarısızlığa uğratılmış, ulus "tarihin çok az kaydettiği bir zafer" kazanmıştır; tutanakta bu cümleden sonra "Şiddetli alkışlar" kaydı vardır. Barış için her fırsattan yararlanan hükümetin büyük zaferden sonra harekâtı durdurup ateşkesi sağladığı ve "uzun gecikme ve zorluklarla ancak 20 Kasımda açılan" Lozan Konferansı'na "gerçek bir uyuşma arzusu" ile katıldığı belirtilir.

Delegelerin bütün konferans boyunca Türk ulusunun "her medeni ve yetenekli millet gibi yaşamaktan başka bir amacı olmadığını" sabırla açıkladıkları söylenir. Ardından kısa bir cümle gelir: "Konferanstan kesin sonuç alınamadı."

"Ölümsüz bir doğal hak"

Konuşmanın bu bölümdeki ana iddiası bağımsızlığın bölünmezliğidir. Mustafa Kemal'e göre Türk ulusunun "idari, mali, ekonomik ve hukuki bağımsızlığı" ve yaşamına kendisinin sahip çıkması, hiçbir milleti rahatsız etmemesi gereken "ölümsüz bir doğal hak"tır; tutanakta "Şüphesiz sesleri" yer alır. Bu doğal gerçeği kabul etmek barış için yeterlidir. Ancak Türk ulusunun hayat hakkını kabul etmemekte direnmek ne sonuç verirse versin, ulus bağımsızlığını "gönül rahatlığı ve vicdan rahatlığı ile" sürdürecektir.

Mustafa Kemal, dünya barışını sağlamanın "şimdi ve sonra" müttefiklerin elinde olduğunu, ancak ertelemenin en kısa zamanda sonuçlandırılmasının zorunlu olduğunu ekler.

Doğu politikası: Moskova ve Kars

Konuşma Doğu'ya geçtiğinde ton değişir. Afganistan ve İran gibi "kardeş büyük milletlerle" süren samimi ilişkilerin güçlendirilmesi en çok önem verilen konular arasında sayılır. Rus Şuralar Cumhuriyeti ile Moskova Antlaşması hükümleri içinde dostluk ilişkilerini güçlendirmek ve ekonomik ilişkileri ilerletmek "Doğu politikamızın" esası olarak tanımlanır; tutanakta "Tabii, tabii sesleri" kaydı vardır. Moskova Antlaşması hükümlerine göre ticari ve ekonomik ilişkilerin düzenlenmesi ve bir konsolosluk sözleşmesi imzalanması için iki tarafın delegelerinden oluşan konferansın görüşmeleri sürmektedir.

Kafkas cumhuriyetleri için daha somut bir sonuç bildirilir: Kars Antlaşması'yla kurulan dostça ilişkiler komşuluğu sağlamlaştırmış, aynı antlaşmaya göre Tiflis'e gönderilen delegeler kurulu Kafkas cumhuriyetleriyle konsolosluk, adli yardım, posta ve telgraf ve demiryolları sözleşmelerini imzalamış, sözleşmeler Meclis'in onayına sunulmuştur. Tiflis'te Rus Şuralar Cumhuriyeti ile de posta-telgraf ve demiryolları sözleşmeleri imzalanmıştır.

Esirler ve Balkanlar

Konuşmanın Lozan'la ilgili ikinci cümlesi bir uygulamayı haber verir: uzun süredir Yunanistan'da "acı içinde bulunan" sivil ve asker esirlerin değiştirilmesi için Lozan'da imzalanan anlaşmanın hükümleri uygulamaya konmuştur. Türkçe Vikipedi'nin Türk-Yunan Nüfus Mübadelesi maddesine göre Lozan'da barış görüşmeleri sürerken, 30 Ocak 1923'te Türkiye ile Yunanistan arasında mübadeleyi öngören on dokuz maddelik sözleşme imzalanmıştı. Böylece konferansın genel olarak sonuçsuz kalan ilk dönemi, esirler ve nüfus mübadelesi konusunda imzalanmış metinler bırakmıştı.

Avrupa'daki komşular için konuşma kısa ve ölçülüdür: bu hükümetlerle aramızda "yarar çatışması yoktur"; karşılıklı olarak haklara uymak Balkanlarda da dostluk için yeterlidir. Uzun süredir iyi ilişkiler bulunan dost devletlerle resmî ilişki kurmak için elçilik ve konsolosluk açılması istenir. Bölüm bir genel ilkeyle kapanır: dünya ilişkilerinin politik durumu "gerçekte ekonomik ilişkilere" dayandığından, dış işlerinde ekonomiye önemli bir yer verilmektedir.

Konuşmadan antlaşmaya

1 Mart 1923 konuşması, Lozan'ın en belirsiz anında Meclis'e yapılmış bir durum bildirimidir: konferans kesilmiş, ikinci dönemin tarihi henüz belli değildir, Musul için askerî önlemler alınmaktadır. Konuşmada Lozan'dan beklenen sonuç tek cümleyle tanımlanır: idari, mali, ekonomik ve hukuki bağımsızlığın tanınması. İkinci dönem 23 Nisan 1923'te başladı. Lozan Barış Konferansı maddesine göre konferansı İngiltere Dışişleri Bakanı Lord Curzon koordine etmiş, Türk heyetinin başdelegesi İsmet İnönü olmuştur; Fransa'yı Barrère, İtalya'yı Garroni, Yunanistan'ı Venizelos, Sovyetleri Çiçerin'in başkanlığındaki heyetler temsil etmiştir.