Yanlış: "19 Mayıs, 1919'dan beri bayram olarak kutlanıyor" — Gazi Günü (1926), Atatürk Günü (1935) ve 20 Haziran 1938 ka

Yaygın kanı

Her yıl 19 Mayıs geldiğinde sıkça duyulan bir cümle vardır: "19 Mayıs, Mustafa Kemal Samsun'a çıktığından beri bayram olarak kutlanıyor." Bu cümle, günün anlamı bakımından doğru bir bağ kurar; çünkü bayram gerçekten 19 Mayıs 1919'da Samsun'a çıkışı anar. Ancak "1919'dan beri bayram" ifadesi tarihçe bakımından yanlıştır. 19 Mayıs, Kurtuluş Savaşı yıllarında resmî bir bayram değildi; adı, kapsamı ve hukuki dayanağı yıllar içinde adım adım oluştu. Bugünkü resmî adı olan "Atatürk'ü Anma, Gençlik ve Spor Bayramı" ise Atatürk'ün ölümünden kırk üç yıl sonra, 1981'de kondu. Bu yazı Türkçe Vikipedi'nin Atatürk'ü Anma, Gençlik ve Spor Bayramı maddesi ile İngilizce Wikipedia'nın Commemoration of Atatürk, Youth and Sports Day maddesine dayanır.

Günün kendisi: 19 Mayıs 1919

İngilizce Wikipedia'ya göre Mirliva Mustafa Kemal Paşa 30 Nisan 1919'da Dokuzuncu Ordu Kıtaları Müfettişliğine atandı ve kurmaylarıyla birlikte Bandırma Vapuru ile İstanbul'dan Samsun'a hareket etti. Görevinin resmî tanımı, mütareke şartları çerçevesinde bölgedeki Osmanlı birliklerinin terhisini gözetmekti. Aynı maddeye göre Mustafa Kemal 19 Mayıs'ta Samsun'a çıktıktan sonra aldığı emirlere aykırı olarak millî hareketi başlattı; bu hareket Kurtuluş Savaşı'na ve 1923'te Türkiye Cumhuriyeti'nin ilanına uzandı. Mustafa Kemal ve kurmayları 24 Mayıs'ta Samsun'dan ayrılarak karargâhı Havza'ya bağlı Karageçmiş köyüne taşıdı.

Türkçe Vikipedi de bu günün, İtilaf Devletleri'nin işgaline karşı Kurtuluş Savaşı'nın başladığı gün olarak kabul edildiğini yazar. Yani 19 Mayıs'ın sembolik değeri olayın kendisinden gelir; ama bir günün sembolik değeri olması, o günün aynı yıldan itibaren resmî bayram sayıldığı anlamına gelmez.

Önce bir okul şenliği: İdman Bayramı

19 Mayıs bayramının kökleri arasında İngilizce Wikipedia, Samsun'a çıkıştan da önceye uzanan bir okul etkinliğini sayar. İlk "İdman Bayramı", o sırada Maarif Nezareti müfettişi olan Selim Sırrı Bey'in (Tarcan) kişisel girişimiyle Erkek Muallim Mektebi tarafından Kadıköy'deki İttihad Spor Kulübü'nün sahasında düzenlendi. Selim Sırrı Bey, Felix Körling'in derlediği İsveç halk şarkısı "Tre trallande jäntor"un notasını getirmişti. Bu ezgi, sözlerini 1917'de Ali Ulvi Bey'in (Elöve) yazdığı "Dağ Başını Duman Almış" marşına dönüştü.
İngilizce Wikipedia, Hamza Eroğlu'na göre Mustafa Kemal ile karargâhının Samsun'dan Havza'ya yürürken "Dağ Başını Duman Almış" marşını söylediğini, Şevket Süreyya Aydemir'e göre ise Havza'dan Amasya'ya giderken de bu şarkıyı söylediklerini aktarır. Marşın sonradan 19 Mayıs ile özdeşleşmesinin arka planında bu anlatılar yer alır.

1926: Samsun'da "Gazi Günü"

Türkçe Vikipedi'ye göre bugünkü bayram ilk defa 1926 yılında "Gazi Günü" adı altında Samsun'da kutlandı. Bu ilk kutlamanın adında ne "gençlik" ne de "spor" kelimesi vardır; merkezde Gazi Mustafa Kemal ve Samsun'a çıkışın yerel hatırası bulunur. Kutlama, ülke çapında kanunla belirlenmiş bir tatil değil, olayın yaşandığı şehirde yapılan bir anma niteliğindeydi. Dolayısıyla 1919 ile 1926 arasındaki yedi yılda 19 Mayıs için kaynaklarda bir resmî bayram kaydı yoktur.

1935: "Atatürk Günü" ve bir spor şenliği

Türkçe Vikipedi, bayramın 24 Mayıs 1935'te "Atatürk Günü" adı altında resmiyet kazandığını yazar. Aynı maddeye göre Beşiktaş Jimnastik Kulübü'nün girişimleriyle Fenerbahçe Stadı'nda kutlanan bu 19 Mayıs, Galatasaraylı ve Fenerbahçeli yüzlerce sporcunun katılımıyla bir spor gününe dönüştü. Böylece günün içeriğine sporcular ve gençlik gösterileri girmeye başladı. Bu sayfadaki birinci görsel, 20 Mayıs 1935 tarihli Tan gazetesinin bir sayfasıdır ve Wikimedia Commons'ta bayram kategorisinde yer alır.

Ahmet Fetgeri Aşeni'nin önerisi

Türkçe Vikipedi'ye göre bu kutlamadan bir süre sonra toplanan Spor Kongresi'nde söz alan Beşiktaş'ın kurucu üyelerinden Ahmet Fetgeri Aşeni, Atatürk Günü'nün bütün gençliğe mal edilebilmesi için "19 Mayıs Gençlik ve Spor Bayramı" adı altında her yıl kutlanmasını teklif etti. Kongrede oylanan öneri kabul edildi ve Atatürk'ün onayıyla yasalaştı. İngilizce Wikipedia da Aşeni'nin girişimini aynı şekilde anar.

20 Haziran 1938: Kanunla "Gençlik ve Spor Bayramı"

Asıl dönüm noktası 1938'dir. İngilizce Wikipedia'ya göre 20 Haziran 1938 tarihli ve 3466 sayılı kanunla 19 Mayıs, "Gençlik ve Spor Bayramı" olarak resmîleştirildi. Türkçe Vikipedi de 19 Mayıs'ın 20 Haziran 1938 tarihli kanunla "Gençlik ve Spor Bayramı" adını aldığını yazar. Aynı dönemde "Dağ Başını Duman Almış", Gençlik ve Spor Bayramı Marşı (halk arasında Gençlik Marşı) olarak ilan edildi. Bu kanun Atatürk'ün hayatının son aylarına denk gelir; 19 Mayıs 1938 kutlaması kanundan önce yapıldığı için, bu adla kanuni dayanağa sahip kutlamalar Atatürk'ün 10 Kasım 1938'deki ölümünden sonraya kalmıştır.

1981: Adın değişmesi

Türkçe Vikipedi'ye göre bayram uzun yıllar "Gençlik ve Spor Bayramı" adıyla kutlandı. 12 Eylül Darbesi ile yönetime gelen Kenan Evren başkanlığındaki Millî Güvenlik Konseyi, Atatürk'ün doğumunun yüzüncü yılı olan 1981'i kanunla Atatürk Yılı ilan etti. Kutlamalar kapsamında bayramın adı "Atatürk'ü Anma, Gençlik ve Spor Bayramı" olarak değiştirildi. Bugün yaygın biçimde kullanılan uzun ad bu nedenle 1981'den kalmadır.

Atatürk'ün doğum günü meselesi

19 Mayıs bazen Atatürk'ün doğum günü olarak da anılır. İngilizce Wikipedia'ya göre Atatürk 1881'de doğdu, ancak doğum günü bilinmemektedir. Aynı maddeye göre Atatürk bir konuşmasında, millî mücadelenin başlangıcına açıkça gönderme yaparak doğum gününü 19 Mayıs olarak kabul ettiğini belirtmiştir. Yani 19 Mayıs, belgelenmiş bir doğum tarihi değil, Atatürk'ün kendisinin sembolik olarak benimsediği bir gündür.

Kutlamaların bugünkü biçimi

Türkçe Vikipedi'ye göre her yıl "Gençlikten Atatürk Sevgisiyle Cumhurbaşkanına" yazılı ve "Sevgi Bayrağı" denen büyük bir bayrak Samsun'da Tütün İskelesi'nden karaya çıkarılarak valiye verilir; ardından genç atletler bayrağı Amasya, Tokat, Sivas, Erzincan, Erzurum, Kayseri, Nevşehir, Kırşehir ve Kırıkkale üzerinden Ankara'ya taşır ve 19 Mayıs törenlerinde cumhurbaşkanına sunar. Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti de 19 Mayıs'ı resmî bayram olarak kutlar.

Sonuç

"19 Mayıs 1919'dan beri bayram" sözü, bayramın neyi andığı bakımından anlaşılırdır ama tarihî olarak doğru değildir. Kaynaklara göre sıralama şöyledir: olay 1919'da yaşandı; ilk kutlama 1926'da Samsun'da "Gazi Günü" olarak yapıldı; 1935'te "Atatürk Günü" olarak resmiyet kazandı; 20 Haziran 1938 tarihli 3466 sayılı kanunla "Gençlik ve Spor Bayramı" oldu; 1981'de bugünkü uzun adını aldı.