Birinci İnönü herkesin gözünde kesin bir zafer miydi?

Okul kitaplarında genellikle tek cümleyle geçer: "Birinci İnönü zaferi." Oysa bu muharebenin nasıl adlandırılacağı, iki tarafın kaynakları arasında bugün de tartışılıyor. Bu yazıda tartışmanın dayanaklarını, yanlış anlaşılan noktaları ve kaynakların gerçekte ne dediğini sırayla ele alıyoruz.

Arka plan: Muharebe nasıl bitti?

Yunan 3. Kolordusu 6 Ocak 1921'de Bursa'dan yola çıktı. Dört gün süren geciktirme çarpışmalarından sonra 10 Ocak'ta İnönü mevzilerine yüklendi. O gün öğleden sonra Türk Batı Cephesi Komutanlığı 13.10'da genel çekilme emri verdi; birlikler 16.00'dan itibaren İnönü'nün doğusundaki sırtlara çekildi. Ertesi sabah, 11 Ocak'ta, beklenen Yunan taarruzu gelmedi. Öğleden sonra Yunan kuvvetlerinin taarruz çıkış hatlarına geri çekildiği kesinleşti.

Yani sahadaki tablo karmaşıktır: Türk birlikleri 10 Ocak akşamı bir miktar geri çekilmiş, ama Yunan ordusu ertesi gün çekilip gitmiştir.

Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası

Türk tarafının görüşü

Zafer yorumunu savunanların dayanakları şöyle özetlenebilir:

• Türk kuvvetleri bir miktar malzeme kaybetmiş, bölgedeki demiryolları tahrip edilmişti ama toprak kaybı olmadı.
• Yunan ilerleyişi Eskişehir yönünde durduruldu; Eskişehir ve Ankara yolu açılmadı.
• Yunan çekilmesi, planı ne olursa olsun, ne Türk ne dünya ne de Yunan kamuoyunda bir Yunan zaferi olarak algılandı.
• Muharebeden sonra kazanan tarafın iradesini karşı tarafa kabul ettirdiği bir antlaşma yapılmadı.

Muharebenin hemen ardından Ankara'da geniş kutlamalar yapıldı. Türk kamuoyu da ordu da sonucu kesin bir zafer olarak değerlendirdi. Sonuçları da bu algıyı besledi: İsmet Bey tuğgeneralliğe yükseldi, 20 Ocak 1921'de Teşkilât-ı Esasiye kabul edildi, İtilaf Devletleri Ankara'yı Londra Konferansı'na çağırdı.

Yunan tarafının görüşü

Yunan tarafı harekâtın baştan sınırlı hedefli olduğunu savunur. Kaynaklarda aktarılan Yunan planına göre amaç Bilecik-Bozüyük-Eskişehir bölgesinde toplanan Türk kuvvetlerini dağıtmak, askerî malzemeyi ve demiryolu hattı ile köprüleri imha etmek, ele geçirilen malzeme taşındıktan sonra da geri çekilmekti. Bu açıdan bakıldığında çekilme bir yenilgi değil, planın son aşamasıdır.
Üçüncü bir görüş: "Hiç çarpışma olmadı" iddiası

Bazı yazarlar daha da ileri gider. Yalçın Küçük, "Türkiye Üzerine Tezler 2" kitabının önsözünde İnönü'de bir zafer değil, bir çarpışma bile olmadığını ileri sürmüş; bunun Çerkez Ethem'e karşı harekâtı örtmek için kullanılan bir anlatı olduğunu yazmıştır.
Rakamlar tartışmaya ne katıyor?

Kayıp rakamları da tek bir hikâye anlatmaz. Türk tarafı için 95 ölü, 183 yaralı ve Yunan kaynaklarına göre 211 esir verilir. Yunan ordusu tarih bölümü 51 ölü ve 130 yaralı bildirir. Trikupis ise 105'i subay olmak üzere 2.000 kayıptan söz eder ve bu rakamın yaralıları içerip içermediği belli değildir. Yunan Askerî Ansiklopedisi ölüleri 8 subay ve 48 er, yaralıları 9 subay ve 145 er olarak verir. Bu kadar farklı rakamlar, sonucun neden yorumlandığı gibi algılandığını da açıklar: her iki taraf kendi kayıtlarını esas almıştır.

Doğrusu ne?

• "Zafer" nitelemesi Türk kaynaklarında ve resmî tarih yazımında yerleşiktir; muharebenin siyasi sonuçları da bu nitelemeyi destekler.
• Ama "herkes böyle kabul eder" demek doğru değildir; Yunan tarih yazımı sonucu farklı yorumlar.
• Muharebenin taktik olarak karmaşık geçtiği, Türk birliklerinin de 10 Ocak'ta çekildiği bir gerçektir.
• Asıl belirleyici olan, Yunan ordusunun hedeflediği Eskişehir yönüne ilerleyememesi ve Ankara'nın bu sonuçtan siyasi olarak güçlenerek çıkmasıdır.

Bugünkü anlamı

Birinci İnönü örneği, bir muharebenin askerî sonucuyla siyasi sonucunun her zaman aynı şey olmadığını gösteriyor. Sahada belirsiz geçen iki günlük bir çarpışma, Ankara hükûmetinin hem içeride hem dışarıda tanınmasında önemli bir eşik oldu. Tarihi okurken "kim kazandı" sorusunu, "kim neyi hedefledi ve neyi elde etti" sorusuyla birlikte sormak bu yüzden önemlidir.