"Dıştan hiçbir şekilde borçlanma yapılmaksızın": 1 Mart 1923 açış konuşmasında ekonomi

Kongre sürerken Meclis kürsüsünde

Gazi Mustafa Kemal 1 Mart 1923'te Birinci Büyük Millet Meclisi'nin dördüncü yasama yılını açtığında, İzmir'de Türkiye İktisat Kongresi toplantı halindeydi. Türkçe Vikipedi'nin İzmir İktisat Kongresi maddesine göre kongre 17 Şubat-4 Mart 1923 tarihleri arasında İzmir'de Banka-Han binasında 1135 delegeyle toplanmış, başkanlığına Kâzım Karabekir seçilmişti. Mustafa Kemal'in Ankara'daki konuşmasının "Ekonomi ile ilgili işler" ve "Maliye işleri" bölümleri, kongrenin tartıştığı sorulara hükümetin bir yıllık icraatı üzerinden verilmiş bir cevap gibi okunabilir.

TBMM arşivinde saklanan konuşma metni, rakam yoğunluğu bakımından dönemin en zengin belgelerinden biridir. Bu sayfa ekonomi ve maliye bölümlerindeki rakamları sırasıyla aktarır.

"Pek büyük olmamakla birlikte"

Ekonomi bölümü de eğitim bölümü gibi ölçülü bir cümleyle açılır: geçen yıl ekonomik alanda yapılan işler "pek büyük olmamakla birlikte", zorlaştırıcı ve sınırlayıcı savaş durumu düşünüldüğünde "memnuniyet vericidir". Ardından ilk rakam gelir: tarımda çalışanlara yardımla görevli Ziraat Bankası'nın şube ve sandıkları dört ay öncesine kadar yalnız 110 iken, konuşma günü 300'den fazladır. Bankaya son iki ay içinde 2 milyon liraya yakın sermaye sağlanmış, banka özellikle düşmandan kurtarılan bölgelere geniş ölçüde borç vermeye başlamıştır.

Türkçe Vikipedi'nin Ziraat Bankası maddesi bu sayının arka planını açıklar: işgal yıllarında işgal altındaki şubeler Yunanların İzmir'de kurdukları "Ziraat Bankası İdare Merkezi"ne bağlanmış, 1920'de TBMM'nin açılmasından sonra TBMM kontrolündeki şubeler Ankara şubesine bağlanmıştı. 1922'de İzmir ve İstanbul teşkilatları da Ankara'ya bağlanınca banka yeniden bütünlüğe kavuştu. Konuşmadaki "dört ayda 110'dan 300'e" artış, bu birleşmenin rakamla ifadesidir. Aynı maddeye göre banka 1924'te çıkarılan kanunla bir devlet kurumu olmaktan çıkarılıp anonim şirkete dönüştürüldü.

Köy bankaları, serum ve kömür

Konuşmaya göre köylüye bir kredi kurumu kazandırmak ve borç miktarının belirlenmesinde tarladan elde edilecek gelire mali itibar tanımak için bir Köy Bankaları Kanunu hazırlanıp Meclis'e sunulmuştur. Hayvanlarda daha önce baş gösteren veba hastalığı "tümden yok edilmiş", veteriner serum laboratuvarlarının üretimi altı ayda 250 litreden 1.000 litreye çıkmıştır. İhracat vergisinin kaldırılmasından sonra Zonguldak kömür üretimi artmaya başlamıştır.

Eğitimle bağlantılı rakamlar da vardır: İktisat Bakanlığı'na bağlı tarım okullarının sayısı 1'den 7'ye çıkarılmış, İstanbul Sanayi ve Ticaret okulları bakanlık emrine alınmıştır. Halkalı Ziraat Okulu'nun Eskişehir veya Adana bölgesine, İstanbul Orman Okulu'nun Bolu'ya taşınması kararlaştırılmıştır. İzmir ve Trabzon'da iki ticaret okulu açılacaktır.

Kırk şirket ve taksitli makine

Yılın son yarısında ihtiyaç sahibi çiftçiye 2 milyon liradan fazla ödenek harcanmış, aynı dönemde kurulan ve hükümetçe onaylanan ticaret şirketlerinin sayısı 40'ı aşmıştır. Mustafa Kemal ülkenin genişliğine göre nüfusun az olduğunu, bu nedenle tarımda makine kullanımının başka ülkelerden daha gerekli olduğunu söyler. Halka taksitle tarım aracı satmak ve bunların onarımını üstlenmek için İktisat Bakanlığı yabancı bir kuruluşla sözleşme imzalamıştır; kuruluşun onay tarihinden itibaren üç ay içinde faaliyete geçmesi kesinleşmiştir. Yeni yılda işçiler için resmî bir yardım sandığı kurulacağı ve uzmanlara hazırlatılan 250 maddelik bir orman kanununun Meclis'e sunulduğu da belirtilir.

Borçlar, koyun vergisi, yüzde yirmiler

Konuşmaya göre 1922 içinde 1921'den devralınan devlet borçlarının üçte ikisi ödenmiştir. Üreticiyi korumak için alınan koyun vergisi "üç kat" indirilmiş, daha önce bütün maaş alanlardan kesilen "yüzde yirmiler" geri ödenerek devlet memurlarının geçim sıkıntısı giderilmeye çalışılmıştır. Düşmandan kurtarılan yerlerin halkına devlet veznelerinden yapılan ödemelerin toplamı iki buçuk milyon liraya ulaşmıştır.

Yeni yılın maliye politikası da aynı kurala bağlanır: dış ülkelere ihtiyaç duymadan ve halkı fazla maddi baskı altında tutmadan işler görülecektir. Tutanakta bu cümleden sonra "İnşallah sesleri" yer alır. Mustafa Kemal 1923 harcamalarının yılın barış ya da savaş yılı olmasına göre biçimleneceğini de ekler; Lozan görüşmeleri o sırada kesintiye uğramıştı.

Beş yıl vergi muafiyeti ve gelir vergisi

Yeni yıl için düşünülen konular arasında, düşmandan kurtarılan ve yangından etkilenen yerlerde yeni inşaatı teşvik için bu yapıların beş yıl vergi dışı tutulmasını öngören bir kanun tasarısı vardır. Emlak, arazi ve gelir vergilerinin miktarını belirlemek için 1923 mali yılından başlayarak bir sayım yapılması, Gelir Vergisi Kanunu'nun yeniden hazırlanması, emekli maaşları için hazine elindeki emlak ve arazi vergilerinden bir fon ayrılması ve savaş malı üretenler dışındaki devlet fabrikalarının uzun süreli kiraya verilmesi de sayılır.

İzmir'deki kongreyle bağı

İzmir İktisat Kongresi maddesine göre kongre öncesinde Millî Türk Ticaret Birliği gümrük himayesi, yabancı sermayeye tekel ve imtiyaz verilmemesi, kabotaj hakkı ve millî bir emisyon bankası gibi talepler ileri sürmüştü. Madde, kongrenin açılışına Sovyet temsilcileri İbrahim Abilov ile Semyon Aralov'un davet edildiğini ve Mustafa Kemal'in isteğiyle açılışta konuştuklarını da kaydeder. Anadolu Ajansı'nın 5 Mart 1923 tarihli haberinde basılacak bütün kitapların ilk sayfalarına "Misak-ı İktisadi" esaslarının yazılacağı duyurulmuş, ancak kongre tebliğleri yalnızca Osmanlıca "İktisat Esaslarımız" adlı bir kitapçıkta yayımlanmıştır. 1 Mart 1923 konuşmasındaki rakamlar, bu kongrenin tartıştığı ekonomik bağımsızlık hedefinin hangi imkânlarla başladığını gösterir.