Kunfuda Körfezi Baskını (7 Ocak 1912): Trablusgarp Savaşı'nda Kızıldeniz'de yok edilen gambotlar

Unutulan bir cephe: Kızıldeniz

Trablusgarp Savaşı denince akla genellikle Libya kıyıları, Tobruk ve Derne çevresindeki çarpışmalar ve buraya gizlice geçen genç Osmanlı subayları gelir. Oysa Türkçe Vikipedi'nin Trablusgarp Savaşı maddesi, adı Trablusgarp olsa da çarpışmaların Adriyatik Denizi, Ege Adaları, Çanakkale Boğazı ve Kızıldeniz gibi farklı bölgelerde de sürdüğünü özellikle vurgular. Bu yazıda, savaşın en az bilinen sahnelerinden biri olan Kızıldeniz'deki Kunfuda Körfezi baskını ele alınıyor. Anlatım, İngilizce Wikipedia'nın Battle of Kunfuda Bay, Italian cruiser Piemonte ve Ottoman cruiser Peyk-i Şevket maddelerine, savaşın genel çerçevesi için de Türkçe Vikipedi'nin Trablusgarp Savaşı maddesine dayanır.

7 Ocak 1912'de İtalyan donanmasına ait korumalı kruvazör Piemonte ile Soldato sınıfı iki muhrip, Artigliere ve Garibaldino, bugün Suudi Arabistan kıyısında bulunan Kunfuda (Türkçe kaynaklarda El-Kunfuza olarak da geçer) limanında bir grup Osmanlı gambotunu yakaladı. Üç saati aşan çatışmanın sonunda Osmanlıların Kızıldeniz'deki son deniz gücü ortadan kalktı ve İtalya, savaşın sonuna kadar Arap kıyısını abluka altında tuttu.

Savaşın arka planı

İtalya'nın Eylül 1911'de Osmanlı Devleti'ne savaş açmasıyla başlayan Trablusgarp Savaşı'nda, Regia Marina yani İtalyan Kraliyet Donanması Kızıldeniz'de ayrı bir filo topladı. İngilizce maddeye göre bunun nedeni, Arap Yarımadası'ndaki Osmanlı kuvvetlerinin karşı kıyıdaki İtalyan sömürgesi Eritre'yi işgal edebileceği kaygısıydı. İtalyanlar 1911'in sonlarında Kızıldeniz'deki Osmanlı limanlarına saldırarak Eritre'ye asker taşımakta kullanılabilecek her gemiyi yok etmeye çalıştı. Yıl sonunda bu bölgede üç korumalı kruvazör, bir torpido kruvazörü, dört muhrip, iki gambot ve başka hafif gemilerden oluşan bir kuvvet bulunuyordu. Bu filonun komutanı Albay rütbesindeki deniz subayı Giovanni Cerrina Feroni idi.

Piemonte maddesi, savaşın başında bu kruvazörün dört başka kruvazörle birlikte Kızıldeniz'de görevli olduğunu yazar. Aralık ayında İtalyan kruvazörleri, Eritre'ye geçeceği söylenen bir işgal kuvvetini taşıyacak gemiler hazırlanıyor mu diye Osmanlı limanlarını gözetledi. Aynı maddeye göre, İngiltere Kralı V. George'un Hindistan'daki taç giyme töreninden dönerken Kızıldeniz'den geçişi sırasında çatışmalara geçici olarak ara verilmiş, bu ateşkes 26 Kasım'a kadar sürmüştü.

Osmanlı tarafının durumu: Peyk-i Şevket'in kaderi

Kızıldeniz'deki tek büyük Osmanlı savaş gemisi torpido kruvazörü Peyk-i Şevket idi. İngilizce Wikipedia'nın Ottoman cruiser Peyk-i Şevket maddesine göre gemi, savaş başladığında Kızıldeniz'deydi. 2 Ekim 1911'de El-Hudeyde (Al Hudaydah) açıklarında İtalyan torpido kruvazörü Aretusa ve gambot Volturno ile karşılaştı. İki İtalyan gemisi Peyk-i Şevket'i limana kaçmaya zorladı, liman tesislerini topa tuttu ve ardından çekildi. Peyk-i Şevket daha sonra İngiliz denetimindeki Süveyş'te savaş boyunca enterne edildi, yani tarafsız bir liman otoritesince alıkonuldu.

Aynı madde, Peyk-i Şevket'in daha önce, 1908'den 1911'e kadar, ileride Millî Mücadele'nin ve Hamidiye kruvazörünün ünlü ismi olacak Rauf (Orbay) Bey'in komutasında bulunduğunu da kaydeder. Bu ayrıntı, savaşın deniz cephesindeki gemilerle sonraki kuşağın tanınmış subayları arasındaki bağı gösterir.

Osmanlı donanmasının ana gövdesi ise Akdeniz'deydi ve Marmara Denizi'nin güvenli sularında kalarak Çanakkale Boğazı'ndaki kıyı savunmasını destekliyordu. İngilizce Battle of Kunfuda Bay maddesine göre Basra Körfezi'nde görevli altı gambot Akdeniz'e geri çağrılmıştı; ancak Kızıldeniz'e vardıklarında kömürleri azalmıştı. Bu gemilere kömür sağlaması gereken Kayseri adlı vapur, 16 Aralık'ta İtalyan kruvazörü Puglia tarafından ele geçirilmişti. Böylece gambotlar Kunfuda'da hareketsiz kaldı. Piemonte maddesi de aynı noktayı vurgular: İtalyanlar bu gambotların Eritre'ye saldırı hazırlığında olduğunu düşünüyordu, gerçekte ise gemiler kömürsüzlük yüzünden kımıldayamıyordu.

Baskının seyri

İtalyanlar gambotların varlığını öğrenmişti. Ocak başında Piemonte ile Artigliere ve Garibaldino muhripleri gambotları ararken, Calabria ve Puglia kruvazörleri dikkati dağıtmak için Jebl Tahr ve El-Luhayye (Al Luḩayyah) kıyılarını bombaladı. Piemonte ve muhripler 7 Ocak'ta Osmanlı filotillasını buldu.

İngilizce maddeye göre Osmanlı kuvveti şu gemilerden oluşuyordu: Ordu, Bafra, Refahiye, Gökçedağ, Kastamonu ve Ayintab gambotları, silahlı römorkör Muha ve silahlı yat Şipka. İtalyanlar ateşe 4.500 metre (yaklaşık 4.900 yarda) mesafeden başladı. Üç saat süren bombardımanda gambotların bir kısmı battı, diğerleri batmamak için kendilerini karaya oturttu.

Ertesi sabah, yani 8 Ocak 1912'de, İtalyan gemileri geri döndü ve karaya çıkarma birlikleri göndererek karaya oturmuş gambotları imha etti; gemilerdeki bazı hafif topları da söküp aldı. İtalyan savaş gemileri bunun ardından limanın kendisini bombaladı ve dört yelkenli tekneyi (dhow) ele geçirdi. Batırılmış olan Şipka yatı daha sonra yüzdürülerek ganimet olarak İtalya'ya götürüldü ve İtalyan donanmasında Cunfida adıyla hizmete alındı.

Sonrası: Kızıldeniz ablukası

Bölgedeki son Osmanlı deniz gücünün de yok edilmesiyle İtalyanlar Arap Yarımadası'nın Kızıldeniz kıyısına abluka ilan etti ve kaçak savaş malzemesi taşıyan gemileri ele geçirmeye başladı. İngilizce madde, buna karşın Müslümanların hac için Kızıldeniz'i geçmelerine izin verildiğini not eder. Savaşın geri kalanında İtalyan kruvazörleri bölgede serbestçe dolaşarak Osmanlı mevzilerini cezasız biçimde bombaladı.

Piemonte maddesi bu dönemin ayrıntılarını verir: İtalyan gemileri Türk limanlarını bombalamaya devam etti ve 26 Ocak'ta El-Hudeyde şehrine abluka ilan edildi. Piemonte, Djebana limanını bombalarken bir Fransız şirketinin inşa ettiği demiryolunu kazara hasara uğrattı; şirket bunun üzerine İtalyan hükûmetine 200.000 liretlik dava açtı. Nisan ayında Piemonte Kızıldeniz'deki İtalyan filosunun amiral gemisi olmuştu. 27 Temmuz ve 12 Ağustos'ta Piemonte, Caprera ve Aretusa torpido kruvazörleriyle birlikte El-Hudeyde'yi iki kez bombaladı; 12 Ağustos saldırısında bir Osmanlı cephanesi yok edildi. Piemonte bundan sonra dört muhriple Kızıldeniz'den ayrıldı.

Türkçe Vikipedi'nin Trablusgarp Savaşı maddesi de Ocak 1912'de İtalyan donanmasının Kızıldeniz'e girerek buradaki Osmanlı gemilerinden bazılarını batırdığını ve El-Hudeyde limanını bombalamaya başladığını yazar. Aynı madde, 24 Şubat 1912'de bir İtalyan filosunun Beyrut'a saldırarak limandaki Avnillah zırhlı korvetini ve Ankara torpido botunu batırdığını da anlatır. Bu iki olay birlikte düşünüldüğünde, İtalya'nın savaşın ilk aylarında Osmanlı Devleti'nin Libya dışındaki kıyılarına da baskı uygulayarak barışa zorlamaya çalıştığı görülür.

Savaşın sonu ve Kunfuda'nın yeri

Osmanlılar sonunda Ekim 1912'de barışa razı oldu. Türkçe Vikipedi'ye göre 8 Ekim'de Karadağ'ın savaş ilan etmesiyle Balkan Savaşları başlayınca Osmanlı Devleti, Ege'deki İtalyan donanmasının Makedonya'ya yardım gönderilmesini engellemesi nedeniyle İtalya ile her ne pahasına olursa olsun barışmayı kabul etti; antlaşma 15 Ekim 1912'de İsviçre'nin Ouchy (Uşi) kentinde imzalandı. Böylece Trablusgarp, Fizan ve Sirenayka bölgeleri İtalya'ya bırakıldı.

Kunfuda baskını, deniz gücü olmadan uzak kıyıların savunulamayacağını açıkça gösteren bir olaydır. Kömür ikmali kesilen gemiler, sayıca kalabalık olsalar da kendilerinden çok daha güçlü bir kruvazör karşısında savunmasız kaldı. Trablusgarp'ta karada direniş süren genç subaylar, Türkçe maddenin deyişiyle Enver Paşa, Mustafa Kemal, Fuat (Bulca), Nuri (Conker) ve Fethi (Okyar) gibi isimler, bölgeye gizlice ulaşmak zorundaydı; çünkü denizler İtalyan donanmasının denetimindeydi. Kızıldeniz'deki bu küçük ama kesin sonuçlu çatışma, aynı tablonun Arap kıyısındaki görüntüsüdür.

Piemonte kruvazörü hakkında kısa bilgi

İngilizce maddeye göre Piemonte, 1880'lerde İngiliz Armstrong Whitworth tersanesinde, deniz mimarı Philip Watts'ın şirket için yaptığı ilk tasarım olarak inşa edildi. Tamamen seri atışlı toplarla donatılan ilk büyük savaş gemisiydi ve 1889'da tamamlandığında dünyanın en hızlı kruvazörüydü. Uzun yıllar denizaşırı görevlerde bulunan gemi, Birinci Dünya Savaşı'na da katıldı ama bu savaşta pek çatışmaya girmedi; 1920'de hizmetten çıkarılarak söküldü.