27 Ağustos 1928'de Paris'te imzalanan Briand-Kellogg Paktı, imzacı devletlerin savaşı ulusal politikalarının bir aracı olarak kullanmaktan vazgeçtiğini ilan ediyordu. Ama pakt, imzacıların onaylaması tamamlanmadan yürürlüğe giremiyordu ve onaylar gecikiyordu. Sovyet diplomat Maksim Litvinov bu boşluğu kendi bölgesinde doldurmak istedi. Sonuç, 9 Şubat 1929'da Moskova'da imzalanan ve adını ondan alan protokol oldu. Türkiye de kısa süre sonra bu protokole katılan dört ülkeden biri oldu. Sovyet diplomat Maksim Litvinov, 1932Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Georges Devred. Dosya sayfası
Sovyetler pakta nasıl yaklaştı?
Sovyet tutumu başta ikircikliydi. Sovyet hükümeti, paktın müzakereleri sırasında kapitalist güçlerce uzak tutulmuştu ve bu güçlerin samimiyetine kuşkuyla bakıyordu. Yabancı bir işgalden her zaman korkan Sovyetler, asıl hedef olarak tam silahsızlanmayı istiyor, büyük ölçekli silahların sürmesinin savaşı yasaklayan kâğıt üzerindeki bir çağrıyla bağdaşmadığını savunuyordu. Hükümet gazetesi İzvestiya, ABD Dışişleri Bakanı Kellogg'un Monroe Doktrini'ni açıkça desteklemesine dikkat çeken bir yazı yayımladı.
Dışişleri Halk Komiseri Georgiy Çiçerin, Sovyetlerin müzakerelere katılmasının engellenmesini ve İngiltere ile Fransa'nın paktla ilgili çekincelerini sert biçimde eleştiriyordu. Çiçerin, Sovyetlerin pakta taraf olmasına karşı çıktı, ama bu tartışmayı paktı destekleyen yardımcısı Litvinov'a kaybetti.
Onay yarışı
Sovyetler Birliği paktın kurucu imzacıları arasında yer almadı. Ama imza günü olan 27 Ağustos'ta dünyanın bütün öteki ülkelerine pakta katılma daveti gönderildi ve Sovyet hükümeti hemen listeye adını ekledi. 29 Ağustos'ta Sovyetlerin Merkez Yürütme Komitesi Prezidyumu paktı kabul eden bir karar aldı; resmî katılma belgesi 8 Eylül 1928'de onaylandı.
İzvestiya'nın 7 Eylül 1928 tarihli başyazısına göre Sovyetler pakta "önerilen yükümlülüklerin yetersizliğine işaret etmek ve barışı gerçekten koruyacak biçimde genişletilmesini istemek için" katılmıştı. Ancak onay süreci yavaşladı. Pakt imzalandıktan dört ay sonra imzacılardan hiçbiri onu resmen onaylamamıştı. Cenevre'de Rüştü Bey (Tevfik Rüştü Aras) ve LitvinovGörsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Agence de presse Meurisse. Agence photographique (commanditaire). Dosya sayfası
29 Aralık 1928 önerisi
Bu noktada Litvinov bir öneri getirdi. 29 Aralık 1928'de, Paris Antlaşması'nı Sovyetlerin tarihî rakibi Polonya ve Rus İmparatorluğu'ndan yeni ayrılmış Litvanya ile ilişkilerinde hemen yürürlüğe koyacak ek bir protokol önerdi. İlk cevap Polonya'dan geldi: Polonya müttefiki Romanya'nın ve diğer Baltık ülkelerinin de protokole katılmasını istedi. Haberleşme çemberi genişledi ve Sovyetler, Polonya ve Litvanya'nın yanında Romanya, Letonya, Estonya, Finlandiya, İran ve Türkiye de sürece dahil edildi.
Ek bilgi
Protokolün Milletler Cemiyeti'ne kayıtlı resmî adı uzundur: "Ulusal Politikanın Bir Aracı Olarak Savaştan Vazgeçilmesine İlişkin 27 Ağustos 1928 tarihli Paris Antlaşması'nın Derhal Yürürlüğe Girmesine İlişkin Protokol." Metin bazen "Moskova Protokolü" diye de anılır.
Anlatımlarımız Türkiye'nin protokole hangi gün katıldığını yazmıyor; yalnız sonradan katılan dört ülke arasında olduğunu söylüyor. Bu yüzden konunun tarihi olarak protokolün imza günü olan 9 Şubat 1929'u kullandık. Protokolü "Varşova Paktı'nın öncülü" sayan tek cümlelik yorum da gerekçesiz kaldığı için burada tartışmaya girmiyoruz.
Türkiye açısından
Türkiye için protokol, 1925 Türk-Sovyet antlaşmasıyla başlayan çizginin bir devamıydı. 1925 Dostluk ve Tarafsızlık Antlaşması üç yıllıktı ve 1929'da imzalanan bir protokolle sürdürüldü. Yani 1929, iki ülke arasında hem ikili antlaşmanın uzatıldığı hem de Sovyetlerin başlattığı çok taraflı barış protokolüne Türkiye'nin katıldığı yıl oldu.
Bu kronoloji protokolün asıl amacını da gösteriyor. Paris'teki büyük pakt bütün imzacıların onayını beklerken, Litvinov'un önerdiği metin yalnız Sovyetlerin batı ve güney komşularını kapsıyordu ve birkaç ülkenin onayıyla hemen işlemeye başlayabiliyordu. Protokol, Sovyetlerin 1920'lerde devletini toparlayıp yeniden kurması için yeterli zamanı sağlamaya yönelik bir "zenginleştirme"ydi. Türkiye gibi Sovyetlerle sınırı olan bir ülke için bu, kuzeydoğu sınırında barışın kâğıt üzerinde bir kez daha teyit edilmesi anlamına geliyordu.
Protokolün sonu
Protokolün akıbeti kısaca şöyle oldu: 1930'larda üye devletler arasındaki anlaşmazlıklar sıklaştı ve sertleşti. 1938'de Polonya, Nazi Almanyası'nın da etkisiyle Çekoslovakya'nın bazı bölgelerini ilhak etti ve bu, protokole ağır bir darbe vurdu. Son darbeyi ise 1939'da Polonya'yı işgal eden Sovyetler Birliği'nin kendisi indirdi.
Beklemeye sabrı olmayan bir protokol
Litvinov Protokolü, büyük bir barış ilanının bürokrasiye takılmasına verilen pratik bir cevap gibi görünüyor. Briand-Kellogg Paktı savaştan vazgeçmeyi ilan etmişti, ama onaylar gelmedikçe yürürlüğe giremiyordu. Moskova bu bekleyişi kendi çevresinde bitirmeyi seçti ve komşularıyla, paktı beklemeden yürürlüğe koyan ayrı bir metin imzaladı.
Sovyet tutumunun dönüşümü hikâyenin en ilginç yanı. Çiçerin'in itirazından, aynı gün listeye adını yazdıran bir hükümete ve "yükümlülüklerin yetersizliğine işaret etmek" için katıldığını söyleyen bir başyazıya uzanan yol, Sovyetlerin paktı hem eleştirip hem de kullanmayı tercih ettiğini gösteriyor.
Türkiye'nin katılımı ise 1925'ten beri süren yakınlığın doğal bir devamı. Dostluk ve tarafsızlık antlaşmasının aynı yıl bir protokolle uzatılması ve Tevfik Rüştü Aras'ın Litvinov'un davetlisi olarak birkaç kez Sovyetler Birliği'ne gitmesi, katılımın tek başına bir jest olmadığını düşündürüyor.
Değerlendirme yaparken ölçülü olmak gerek. Protokolü sonraki askerî blokların öncülü sayan yorum gerekçesiz kaldığı için ciddiye almak zor. Akıbeti de kâğıttaki iyi niyetin sınırını gösteriyor: 1930'larda sertleşen anlaşmazlıklar ve 1938'deki ilhaklar, savaştan vazgeçme sözünün kolayca aşınabildiğini kanıtladı.
Anlatı karşılaştırması: Kimler imzaladı?
Ek bilgi
Belge şunu kaydediyor: Harbin millî siyaset aracı olarak kullanılmamasına dair protokol 9 Şubat 1929'da Moskova'da imza altına alındı. Tarihçiler şöyle diyor: Evren Küçük, Atatürk Ansiklopedisi'ndeki Türkiye-Letonya İlişkileri maddesinde Moskova Protokolü olarak da anılan metnin Estonya, Letonya, Polonya, Romanya ve Sovyet Rusya tarafından 9 Şubat 1929'da Moskova'da imzalanmış olduğunu yazıyor (Küçük). Çağatay Benhür de Litvinov maddesinde protokolün 9 Şubat 1929'da Litvinov'un girişimiyle imzalanmış olduğunu, Türkiye'nin buna katıldığını aktarıyor (Benhür). Farklı görüş: Amaç farklı çerçeveleniyor: Benhür protokolü Kellogg Paktı'ndaki eksiklerin giderilmesi için hazırlanmış bir metin olarak tanımlıyor; Küçük ise onu Baltık ülkelerinin büyük komşuları karşısında bağımsızlıklarını korumak için izlediği denge siyaseti içinde ele alıyor. Mehmet Sait Dilek de Türkiye ile Estonya'nın protokolü destekleyip millî meclislerinde onaylama iradesi gösterdiğini yazıyor (Dilek). Hüküm okurun: Anlatılar yan yana verildi; değerlendirme okura bırakıldı.