"Sözlerim bilimle ters düşerse bilimi seçin": Elon Musk paylaşımı ve sözün izi

"Eğer bir gün benim sözlerim bilimle ters düşerse, bilimi seçin" cümlesi, Atatürk'e atfedilen sözler arasında en geniş kitleye ulaşanlardan biridir. Cümle okul panolarında, bilim etkinliklerinin afişlerinde, kitap kapaklarında ve her 10 Kasım'da sosyal medyada yeniden karşımıza çıkar. Sözün dünya çapında tanınmasını sağlayan olay ise 9 Kasım 2017'de yaşandı: Anıtkabir'i ziyaret eden iş insanı Elon Musk, cümlenin İngilizcesini Atatürk'ün adıyla paylaştı. Bu yazı sözün nereden çıktığını, nasıl yayıldığını, Atatürk'ün kaynaklarında karşılığı olup olmadığını ve Atatürk'ün bilim hakkında gerçekten ne söylediğini kaynaklarıyla izliyor.

a) İddianın ilk göründüğü yer

Sözün Türkçe internette ne zaman ilk kez Atatürk'e atfedildiği kesin bir tarihle saptanamıyor. Sözün Atatürk'e ne zaman ve nasıl atfedildiği de tam olarak bilinmiyor. Bununla birlikte cümlenin 2017'den önce de forumlarda ve söz derleme sitelerinde dolaştığı, Musk paylaşımının ise sözü uluslararası bir gündeme taşıdığı açıktır.

Cümlenin yapısına en çok benzeyen ifade, Atatürk'ten çok sonra, 2005 yılında yazılmış bir metinde yer alır. 14. Dalay Lama Tenzin Gyatso, 12 Kasım 2005'te New York Times'ta yayımlanan "Our Faith in Science" (Bilime İnancımız) başlıklı yazısında, bilimin Budizm'in bazı görüşlerini yanlışlaması durumunda Budizm'in değişmesi gerektiğini yazdı. Bu ifade Türkçeye "Eğer bilim Budizm'in yanlış olduğunu kanıtlarsa, Budizm değişmek zorundadır" diye çevrilebilir. Dalay Lama aynı düşünceyi "The Universe in a Single Atom" (Tek Bir Atomdaki Evren) adlı kitabında da işler. Yapı aynıdır: bir öğreti ile bilim çatışırsa bilim tercih edilir.

b) Zaman çizelgesi

• 22 Eylül 1924: Atatürk, Samsun'da İstiklal Ticaret Mektebi'nde öğretmenlere hitap eder ve "en hakiki mürşit ilimdir" sözünü söyler.
• 12 Kasım 2005: Dalay Lama'nın "Our Faith in Science" yazısı New York Times'ta yayımlanır.
• 2005 sonrası: Benzer yapıdaki cümle Türkçe internette Atatürk'e atfedilerek paylaşılmaya başlar.
• 8 Kasım 2017: Elon Musk Anıtkabir'i ziyaret eder ve "Atatürk Anıtkabir" notuyla fotoğraf paylaşır.
• 9 Kasım 2017: Musk, "If one day, my words are against science, choose science." cümlesini "Mustafa Kemal Atatürk" imzasıyla paylaşır.
• 10 Kasım 2017: Sözün Atatürk'ün kaynaklarında bulunmadığı doğrulama çalışmasıyla ortaya konur; aynı gün Milli Gazete de bunu haberleştirir.
• Sonraki yıllar: Söz her 10 Kasım'da ve bilimle ilgili tartışmalarda yeniden paylaşılmaya devam eder.

c) Sözü kim söyledi, kim yaydı?

Sözün yayılmasında iki farklı halka görülür. İlk halka, cümleyi Atatürk'ün özdeyişi olarak paylaşan Türkçe sosyal medya ve söz derleme siteleridir. Bu paylaşımlarda çoğunlukla bir kaynak, tarih ya da yer belirtilmez. İkinci halka ise Elon Musk paylaşımıdır. Musk'ın milyonlarca takipçisi nedeniyle söz kısa sürede dünya basınına taşındı. Hürriyet, Milliyet, Sözcü ve Sputnik gibi siteler paylaşımı haber olarak verdi. Haberlerin önemli bir kısmı sözün kaynağını sorgulamadan Musk'ın Atatürk'e duyduğu ilgiyi öne çıkardı.

Musk paylaşımı bir yönüyle iyi niyetli bir saygı ifadesiydi: Musk, bir önceki paylaşımında Anıtkabir'e çiçek bıraktığını yazmıştı. Ancak paylaşılan cümle Atatürk'ün herhangi bir yazısından ya da konuşmasından alınmış değildi. Böylece Atatürk'ün bilime verdiği önemi yansıtmak isteyen bir paylaşım, Atatürk'e ait olmayan bir cümleyi dünya çapında yaygınlaştırmış oldu.

d) Sosyal medyadan örnekler

Söz, sosyal medyada üç farklı biçimde dolaşır:

• Kaynaksız özdeyiş: Söz Atatürk portresiyle birlikte, tarih ya da yer belirtilmeden paylaşılır.
• Musk alıntısı: Musk'ın İngilizce paylaşımının ekran görüntüsü, Atatürk'ün dünyadaki tanınırlığına örnek olarak yeniden paylaşılır.
• Düzeltme paylaşımı: Sözün Atatürk'e ait olmadığını, benzer cümlenin Dalay Lama'ya ait olduğunu belirten düzeltme paylaşımları yapılır.

Bu üç kullanımda da sözün özü, yani bilimin bir öğretiden üstün tutulması fikri, beğeniyle karşılanır. Tartışma cümlenin içeriğinden değil, kime ait olduğundan çıkar.

e) Karşı kanıtlar

Atatürk'ün sözlerini içeren ana derlemeler tek tek tarandığında cümlenin hiçbirinde bulunmadığı görülür:

• Nutuk: Atatürk'ün kendi kaleme aldığı eserde böyle bir cümle yoktur.
• Medeni Bilgiler: Afet İnan'ın Atatürk'ün el yazılarından hareketle hazırladığı kitapta cümle yer almaz.
• Başbakanlık Basın Yayın Genel Müdürlüğü'nün Atatürk'ün sözlerini derleyen kitapçığı: Kitabın 70. sayfasındaki bilim bölümünde yer alan beş maddenin hiçbiri bu cümle değildir.
• Atatürk Araştırma Merkezi'nin 2006 tarihli "Atatürk'ün Söylev ve Demeçleri" derlemesinde cümle geçmez.
• Aynı kurumun "Atatürk'ün Tamim, Telgraf ve Beyannameleri" derlemesinde de cümle yoktur.
• Atatürk'ün 1924–1938 arasındaki yasama yılı açılış konuşmalarında böyle bir ifade yer almaz.
• Afet İnan'ın "Atatürk Hakkında Hatıralar ve Belgeler" eserinde de cümleye rastlanmaz.

Buna karşılık Atatürk'ün bilim hakkında söylediği ve kaynağı belli olan sözler vardır. Bunların en bilineni, Samsun'da öğretmenlere yaptığı konuşmadır. Konuşmanın sadeleştirilmiş metni şöyledir:

Dünyada her şey için; uygarlık için, hayat için, başarı için en hakiki mürşit ilimdir; fendir. İlim ve fennin dışında rehber aramak dikkatsizliktir, bilgisizliktir, yanlışlıktır. Yalnız ilmin ve fennin yaşadığımız her dakikadaki devrelerinin olgunlaşmasını kavramak ve yükselişini zamanla izlemek şarttır.

Bu konuşma, Atatürk'e atfedilen cümlenin taşıdığı düşüncenin, yani yol göstericinin bilim olması gerektiği fikrinin Atatürk'te gerçekten bulunduğunu gösterir. Fark şuradadır: Atatürk bilimi kendi sözlerine karşı bir ölçüt olarak değil, hayatın her alanında rehber olarak tanımlar. Konuşmanın devamında binlerce yıl önceki kuralları bugün aynen uygulamaya kalkmanın bilimin içinde bulunmak olmadığını da vurgular. Atatürk ayrıca geometri terimlerini Türkçeleştirdiği bir ders kitabı da kaleme almıştır.

Değerlendirme

"Eğer bir gün benim sözlerim bilimle ters düşerse, bilimi seçin" cümlesi Atatürk'ün yazılarında, konuşmalarında, tamim ve telgraflarında, meclis açılış konuşmalarında ya da yakın çevresinin hatıralarında yer almaz. Cümlenin yapısına en çok benzeyen ifade 2005'te Dalay Lama tarafından yazılmıştır. Söz 9 Kasım 2017'de Elon Musk'ın paylaşımıyla dünya çapında yayıldı. Atatürk'ün bilime verdiği önemi aktarmak isteyenler için kaynağı belli olan söz, 1924 Samsun konuşmasındaki "Dünyada her şey için... en hakiki mürşit ilimdir, fendir" ifadesidir. Bu nedenle cümle "Atatürk'ün sözü" olarak değil, "Atatürk'e atfedilen ve kaynağı bulunmayan bir söz" olarak anılmalıdır.

Bilim sözü örneği, iyi niyetli bir paylaşımın da yanlış bir atfı yayabileceğini gösteriyor. Cümle Atatürk'ün bilime verdiği önemle uyumlu göründüğü için çok az kişi kaynağını sorguladı. Bizce asıl ironi, bilimi yücelten bir sözün kaynağının bilimsel bir titizlikle kontrol edilmeden dolaşması. Atatürk'ün belgeli sözleri zaten bu düşünceyi güçlü biçimde ifade ediyor; kaynağı belli olmayan bir cümleye ihtiyaç yok. Uluslararası tanınmış bir ismin paylaşımı sözün yayılmasını hızlandırdı, ama doğruluğunu artırmadı. Her alıntıda olduğu gibi burada da "bunu kim, nerede, ne zaman söyledi" sorusu belirleyici.