Litvinov Protokolü (9 Şubat 1929): Paris'teki savaştan vazgeçme sözünü beklemeden yürürlüğe koymak

27 Ağustos 1928'de Paris'te imzalanan Briand-Kellogg Paktı, imzacı devletlerin savaşı ulusal politikalarının bir aracı olarak kullanmaktan vazgeçtiğini ilan ediyordu. Ama pakt, imzacıların onaylaması tamamlanmadan yürürlüğe giremiyordu ve onaylar gecikiyordu. Sovyet diplomat Maksim Litvinov bu boşluğu kendi bölgesinde doldurmak istedi. Sonuç, 9 Şubat 1929'da Moskova'da imzalanan ve adını ondan alan protokol oldu. Türkiye de kısa süre sonra bu protokole katılan dört ülkeden biri oldu.

Sovyetler pakta nasıl yaklaştı?

İngilizce Vikipedi maddesi Sovyet tutumunun başta ikircikli olduğunu anlatır. Sovyet hükümeti, paktın müzakereleri sırasında kapitalist güçlerce uzak tutulmuştu ve bu güçlerin samimiyetine kuşkuyla bakıyordu. Yabancı bir işgalden her zaman korkan Sovyetler, asıl hedef olarak tam silahsızlanmayı istiyor, büyük ölçekli silahların sürmesinin savaşı yasaklayan kâğıt üzerindeki bir çağrıyla bağdaşmadığını savunuyordu. Hükümet gazetesi İzvestiya, ABD Dışişleri Bakanı Kellogg'un Monroe Doktrini'ni açıkça desteklemesine dikkat çeken bir yazı yayımladı.

Dışişleri Halk Komiseri Georgiy Çiçerin, Sovyetlerin müzakerelere katılmasının engellenmesini ve İngiltere ile Fransa'nın paktla ilgili çekincelerini sert biçimde eleştiriyordu. Madde, Çiçerin'in Sovyetlerin pakta taraf olmasına karşı çıktığını, ama bu tartışmayı paktı destekleyen yardımcısı Litvinov'a kaybettiğini yazar.

Onay yarışı

Sovyetler Birliği paktın kurucu imzacıları arasında yer almadı. Ama İngilizce maddeye göre imza günü olan 27 Ağustos'ta dünyanın bütün öteki ülkelerine pakta katılma daveti gönderildi ve Sovyet hükümeti hemen listeye adını ekledi. 29 Ağustos'ta Sovyetlerin Merkez Yürütme Komitesi Prezidyumu paktı kabul eden bir karar aldı; resmî katılma belgesi 8 Eylül 1928'de onaylandı.

İzvestiya'nın 7 Eylül 1928 tarihli başyazısına göre Sovyetler pakta "önerilen yükümlülüklerin yetersizliğine işaret etmek ve barışı gerçekten koruyacak biçimde genişletilmesini istemek için" katılmıştı. Ancak onay süreci yavaşladı. Madde, pakt imzalandıktan dört ay sonra imzacılardan hiçbirinin onu resmen onaylamadığını not eder.

29 Aralık 1928 önerisi

Bu noktada Litvinov bir öneri getirdi. İngilizce maddeye göre 29 Aralık 1928'de, Paris Antlaşması'nı Sovyetlerin tarihî rakibi Polonya ve Rus İmparatorluğu'ndan yeni ayrılmış Litvanya ile ilişkilerinde hemen yürürlüğe koyacak ek bir protokol önerdi. İlk cevap Polonya'dan geldi: Polonya müttefiki Romanya'nın ve diğer Baltık ülkelerinin de protokole katılmasını istedi. Haberleşme çemberi genişledi ve Sovyetler, Polonya ve Litvanya'nın yanında Romanya, Letonya, Estonya, Finlandiya, İran ve Türkiye de sürece dahil edildi.

İmza ve katılımlar

Protokol 9 Şubat 1929'da Moskova'da imzalandı. İlk imzacılar Sovyetler Birliği, Polonya, Letonya, Estonya ve Romanya'ydı. İki madde de daha sonra dört ülkenin protokole resmen katıldığını yazar: Litvanya, Finlandiya, Türkiye ve İran. İngilizce maddeye göre protokol Letonya tarafından 5 Mart 1929'da, Estonya tarafından 16 Mart 1929'da, Polonya ve Romanya tarafından 30 Mart 1929'da onaylandı. 3. maddesi uyarınca 16 Mart 1929'da yürürlüğe girdi ve 3 Haziran 1929'da Milletler Cemiyeti antlaşmalar dizisine kaydedildi.

Türkiye açısından

Türkiye için protokol, 1925 Türk-Sovyet antlaşmasıyla başlayan çizginin bir devamıydı. Türkçe Sovyetler Birliği-Türkiye Dostluk ve Tarafsızlık Antlaşması maddesine göre 1925 antlaşması üç yıllıktı ve 1929'da imzalanan bir protokolle sürdürüldü. Yani 1929, iki ülke arasında hem ikili antlaşmanın uzatıldığı hem de Sovyetlerin başlattığı çok taraflı barış protokolüne Türkiye'nin katıldığı yıl oldu.

Dışişleri Bakanı Tevfik Rüştü Aras bu dönemde Litvinov ile sık görüşen bir isimdi. Türkçe biyografisine göre Litvinov'un davetlisi olarak üç kez Sovyetler Birliği'ne gitti. Fotoğraftaki Cenevre karşılaşması da iki diplomatın Milletler Cemiyeti çevresinde de yan yana geldiğini gösteriyor.
Bu kronoloji protokolün asıl amacını da gösteriyor. Paris'teki büyük pakt bütün imzacıların onayını beklerken, Litvinov'un önerdiği metin yalnız Sovyetlerin batı ve güney komşularını kapsıyordu ve birkaç ülkenin onayıyla hemen işlemeye başlayabiliyordu. İngilizce maddeye göre protokol, Sovyetlerin 1920'lerde devletini toparlayıp yeniden kurması için yeterli zamanı sağlamaya yönelik bir "zenginleştirme"ydi. Türkiye gibi Sovyetlerle sınırı olan bir ülke için bu, kuzeydoğu sınırında barışın kâğıt üzerinde bir kez daha teyit edilmesi anlamına geliyordu.

Protokolün sonu

İngilizce madde protokolün akıbetini kısaca anlatır: 1930'larda üye devletler arasındaki anlaşmazlıklar sıklaştı ve sertleşti. 1938'de Polonya, Nazi Almanyası'nın da etkisiyle Çekoslovakya'nın bazı bölgelerini ilhak etti ve bu, protokole ağır bir darbe vurdu. Son darbeyi ise 1939'da Polonya'yı işgal eden Sovyetler Birliği'nin kendisi indirdi.