"Geleceğim, hem de bir gece misafiriniz olacağım": Denizli'ye verilen söz ve 4 Şubat 1931

Denizli, Millî Mücadele yıllarında Mustafa Kemal Paşa'nın gitmek isteyip gidemediği şehirlerdendi. Söz önce İzmir'de, Denizli'den gelen bir heyete verildi: "Geleceğim, hem de bir gece misafiriniz olacağım, sabrediniz." İlk geçişte bu söz tutulamadı ve istasyonda ikinci bir söz eklendi. Ancak 4 Şubat 1931'de Gazi bir gece Denizli'de kaldı. Bu konu, iki sözün nasıl tutulduğunu ve Denizli'de söylenen veda cümlesini anlatıyor.

Gidilemeyen 1920 gezisi

Şehir merkezi işgal görmemişti, ama Buldan gibi ilçeleri Yunan işgaline uğramıştı. Denizli'nin Müdafaa-i Hukuk teşkilatı, işgal altındaki Köşk, Aydın, Buldan ve Çivril'e araç, yiyecek ve malzeme gönderdi. Gelişmiş un sanayisi sayesinde millî kuvvetlerin iaşesine de önemli katkı sağladı. Mustafa Kemal Paşa, Meclisten bir heyetle Afyonkarahisar, Uşak ve Denizli'ye gidip cepheleri denetlemeyi planladı. Ancak iç isyanlar başlayınca öncelik değişti ve 3 Ağustos 1920'de Konya'ya gitmek zorunda kaldı. Denizli gezisi ertelendi.

İlk söz: İzmir'de bir heyete

Bir yurt gezisi sırasında İzmir'de kendisini ziyarete gelen Denizli heyetini kabul eden Gazi şöyle dedi:

[alinti]Geleceğim, hem de bir gece misafiriniz olacağım, sabrediniz.[/alinti]

Bu cümle bir nezaket sözünden fazlasıdır, çünkü "bir gece" vurgusu, gelişin trenden inip binmekle geçmeyeceğini önceden söyler.

İkinci söz: 6 Mart 1930, istasyonda yarım saat

5 Mart 1930 sabahı 10.30'da Gazi; İçişleri Bakanı Şükrü Kaya, Nuri (Kütahya), Vasıf (İzmir), İzmir Valisi Kâzım Paşa ve Halk Fırkası Müfettişi Zühtü Beylerle İzmir'den çıktı. Aydın ve Nazilli üzerinden Burdur, Isparta ve Antalya'ya, oradan Silifke'deki çiftliğe gidecekti. 6 Mart'ta Denizli istasyonunda yarım saatlik bir mola verildi. Halk istasyonun iki yanını doldurmuş, Gazi'nin en az bir gece kalmasını istemiş ve yola devam etmesine razı olmamıştı. Gazi şöyle cevap verdi:

[alinti]Yakında Denizli'ye özel olarak geleceğim. O zaman sizlerle uzun uzun görüşürüz.[/alinti]

Denizli'de gecelenmeyince, Gazi'yi buraya kadar uğurlayan İzmir Valisi ve parti müfettişi buradan geri döndüler.

Menemen'den sonra: törensiz bir gezi

İkinci ziyaret, Büyük Ege Gezisi ya da Garbî Anadolu Seyahati olarak bilinen yolculuğun bir parçasıydı. Serbest Cumhuriyet Fırkasının kapatılmasından ve 23 Aralık 1930 Menemen olayından sonra Gazi 27 Ocak 1931'de İzmir'e geldi. Bölge halkının nabzını tutmak ve ihtiyaçları yerinde görmek istiyordu. Bu dönemde Serbest Fırka'nın bölgedeki etkisi ve iki parti taraftarları arasındaki olaylar da gezinin sebepleri arasındaydı.

Hazırlık telgrafları gezinin havasını gösterir. İçişleri Bakanı Şükrü Kaya, Aydın ve Denizli valilerinden tünel, köprü, geçit ve istasyonlarda sıkı güvenlik önlemleri istedi. Resmî ya da yarı resmî hiçbir tören ve tezahürat yapılmayacaktı. Cumhurbaşkanlığından gelen talimatlar ise mutfağa kadar iniyordu: belediyede yirmi dört kişilik bir sofra hazırlanacak, yemek bir et, bir sebze ve bir pilav ya da börekten ibaret olacaktı; şoförler, polisler ve postacılar için elli kişilik bir lokantada yer ayrılacaktı. Vali Halit (Aksoy) Bey, Gazi'nin kalması için Halk Fırkası binasını hazırladığını bildirdi. Maiyet; Ziraat Bankası binasına, milletvekili Yusuf (Başkaya) Bey'in evine ve Dr. Hamdi (Berkman) Bey'in yeni dairesine yerleştirilecekti.

Kalabalık bir maiyet

2 Şubat telgrafındaki liste gezinin bir inceleme gezisi olarak tasarlandığını gösterir. Genel Sekreter Tevfik, Başyaver Resul ve Özel Kalem Müdürü Hasan Rıza Beylerin yanında milletvekilleri Recep Zühtü, Salih ve Recep Beyler vardı. Tahran'daki eski elçi Memduh Şevket, Sağlık Bakanlığı Müsteşarı Dr. Hüsamettin ve çeşitli bakanlıklardan altı müfettiş de gelecekti. Listede Anadolu Ajansından Kemalettin Bey, fotoğrafçı Cemal ve sinemacı Kenan Beyler de yer alıyordu. Müfettişler şehrin ihtiyaçlarını yazacak, ajans ve kameralar gezinin görüntüsünü bütün ülkeye ulaştıracaktı. Talimatta, trende yatmak uygun olmadığı için gecenin şehirde geçirilmesinin zorunlu olduğu da yazıyordu. Yani "bir gece misafiriniz olacağım" sözü bu kez programın kendisi olmuştu.

Aydın'daki söz

3 Şubat'ta Aydın'a gelen Gazi, Türk Ocağı şubesinde ocakları partinin "hars şubesi" olarak tanımladı. Bir ocaklı, araç eksikliği yüzünden köylere gidip halkı aydınlatamadıklarını söyleyince, şeyhlerin ve müritlerinin köye giderken otomobil masrafı düşünmediklerini hatırlattı. Bir ülkü uğrunda çalışanın her zahmete katlanması gerektiğini söyledi.

4 Şubat 1931: söz tutuluyor

Tren Nazilli'de kısa bir duraktan sonra saat 13.00'te Denizli'ye girdi. Afet (İnan) Hanım, General Fahrettin (Altay), Recep (Peker) ve Vasıf (Çınar) Beyler de yanındaydı. "Tören yapılmayacak" talimatına karşın binlerce kişi istasyona akmıştı. Bir öğrenci "Hoş geldiniz Gazi babamız!" diye söze başladı. Gazi kahvesini Halk Fırkası binasında içti. Sonra 51. Piyade ve 33. Topçu alaylarını, "Koca Mektep" denen binadaki köy öğretmen okulunu ve ortaokulu gezdi. Öğle yemeğini Çamlık'ta yedi. Saat 16.00'ya doğru valiliğe, ardından Memleket Hastanesine gitti. Hastanenin düzeni için Başhekim Dr. Hamdi (Berkman) Bey'e teşekkür etti.

Akşam belediyede esnafla konuştu. Ayrılırken başkana şunları söyledi:

[alinti]Gerek geçen defaki gelişimde, gerekse bugün Denizli halkının, hakkımda gösterdiği hissiyattan mütehassıs oldum. Teşekkür ve muhabbetlerimin muhterem halka iblağını rica ederim. Sizinle fazla konuşmağa hacet görmedim. Zira, hakikati anlamış ve fırkamıza tamamen merbut bir muhit içinde bulunduğumu hissediyorum. Allah'a ısmarladık arkadaşlar.[/alinti]

Menemen'den beş hafta sonra bu cümle bir teşekkürden fazlasıdır. "Fazla konuşmağa hacet görmedim" ifadesi, başka şehirlerde uzun uzun anlatılması gerekenin burada zaten anlaşıldığını söyler.

Gece: elektrik ne zamana kadar?

Kaleiçi Çarşısında esnafla sohbet eden Gazi, geceyi Halk Fırkası binasında geçirdi. Gençler fener alayı yaptı. Gece saat sekiz sularında şehre kendi dinamosuyla elektrik veren çırçır fabrikası sahibi Hüseyin Nişli çağrıldı. Gazi ona "Sen Rumelilisin" dedi, nereli olduğunu sordu ve elektriğin saat kaça kadar verildiğini öğrenmek istedi. Nişli, elektriği her zamankinden daha geç saate kadar vermeye hazır olduğunu söyledi. 5 Şubat sabahı 9.30'da tren İzmir'e hareket etti ve Gazi uzun süre pencereden el salladı.

Tutulan sözün anlamı

Denizli örneği, Atatürk'ün yurt gezilerinde sözün nasıl bir bağ kurduğunu gösterir. 1920'de savaş planı değiştirdi, 1930'da yol programı izin vermedi, ama söz unutulmadı. 1931'de gelen ziyaret hem kişisel bir vaadin yerine getirilmesiydi hem de Menemen'den sonra rejime bağlılığın yerinde görülmesiydi. Veda cümlesindeki "geçen defaki gelişim" ifadesi, Gazi'nin istasyondaki yarım saati de bir ziyaret saydığını gösterir.