#1Amasya Protokolü (Amasya Görüşmeleri), İstanbul hükûmeti ile Heyet-i Temsiliye arasında 20-22 Ekim 1919'da yapılan görüşmelerin sonunda imzalanan belgedir. Bu görüşmelerle İstanbul hükûmeti, Anadolu'daki millî hareketi ilk kez resmî bir muhatap olarak kabul etti. Bu yazıda görüşmelere giden yolu, üzerinde anlaşılan maddeleri ve protokolün akıbetini ele alıyoruz.
Arka plan
Sivas Kongresi (4-11 Eylül 1919) Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti'ni kurmuş, başına Mustafa Kemal Paşa'nın başkanlığında bir Heyet-i Temsiliye getirmişti. Kongre, millî hareketi engellemeye çalışan Damat Ferit hükûmetiyle bütün ilişkileri kesti ve telgraf iletişimini durdurdu. Bu baskı sonucunda Damat Ferit Paşa istifa etti; 3 Ekim 1919'da Ali Rıza Paşa yeni kabineyi kurdu. Yeni hükûmet, Anadolu ile uzlaşmak amacıyla Bahriye Nazırı Salih Paşa'yı Amasya'ya gönderdi.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası
Olayın akışı
Mustafa Kemal Paşa, Rauf (Orbay) ve Bekir Sami (Kunduh) Beyler ile birlikte 18 Ekim 1919'da Amasya'ya geldi. 20 Ekim'de Salih Paşa ile görüşmeler başladı ve Sivas Kongresi'nde kabul edilen ilkeler üzerine 22 Ekim'e kadar sürdü. Tutanak "20 Teşrinievvel 35'ten 22 Teşrinievvel 35 tarihine kadar" Amasya'da, Bahriye Nazırı Salih Paşa ile Heyet-i Temsiliye üyeleri Mustafa Kemal Paşa, Rauf Bey ve Bekir Sami Bey arasında yapılan görüşmelerin zabıtnamesi olarak düzenlendi. İki nüsha olarak yazıldı ve taraflar arasında değiştirildi. Heyet-i Temsiliye adına "M. Kemal, Hüseyin Rauf ve Bekir Sami" imzaları yer aldı.
Üzerinde anlaşılan maddeler
Son madde, yani Meclisin İstanbul dışında toplanması, anayasaya aykırı olacağı gerekçesiyle İstanbul hükûmetince kabul edilmedi. Mustafa Kemal Paşa da bu konuda ısrar etmedi. Sonuçta Osmanlı yönetimi Meclis-i Mebusan'ın İstanbul'da toplanması şartıyla açılmasını kabul etti. Meclis 12 Ocak 1920'de İstanbul'da toplandı, 28 Ocak'ta Misak-ı Millî'yi kabul etti ve 16 Mart 1920'de İstanbul'un işgaliyle fiilen dağıtıldı. Böylece Amasya'da dile getirilen güvenlik kaygısının haklı olduğu iki ay içinde ortaya çıktı.
İstanbul hükûmeti, Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti'ni ve Heyet-i Temsiliye'yi tanıdı; Anadolu hareketi İstanbul karşısında siyasi bir başarı kazandı. Kaynakların aktardığına göre Mustafa Kemal Paşa'nın ifadesiyle İstanbul hükûmeti Anadolu'ya "tabi olmak" zorunda kaldı. Bununla birlikte barış görüşmelerine Heyet-i Temsiliye'nin onayı olmadan gidilmemesi isteği reddedildi.
Bugünkü anlamı
Amasya, Millî Mücadele'nin iki önemli belgesinin şehridir: Haziran 1919'daki Genelge ve Ekim 1919'daki Protokol. İkincisi, bir direniş hareketinin, işgal altındaki başkentin hükûmetiyle eşit taraf olarak masaya oturduğu ilk andır.
Arka plan
Sivas Kongresi (4-11 Eylül 1919) Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti'ni kurmuş, başına Mustafa Kemal Paşa'nın başkanlığında bir Heyet-i Temsiliye getirmişti. Kongre, millî hareketi engellemeye çalışan Damat Ferit hükûmetiyle bütün ilişkileri kesti ve telgraf iletişimini durdurdu. Bu baskı sonucunda Damat Ferit Paşa istifa etti; 3 Ekim 1919'da Ali Rıza Paşa yeni kabineyi kurdu. Yeni hükûmet, Anadolu ile uzlaşmak amacıyla Bahriye Nazırı Salih Paşa'yı Amasya'ya gönderdi.
Tarih notu
Kronoloji:
- 4-11 Eylül 1919: Sivas Kongresi.
- 3 Ekim 1919: Ali Rıza Paşa kabinesi kurulur.
- 18 Ekim 1919: Mustafa Kemal Paşa, Rauf ve Bekir Sami Beyler Amasya'ya gelir.
- 20 Ekim 1919: Salih Paşa ile görüşmeler başlar.
- 22 Ekim 1919: Protokol iki nüsha olarak imzalanıp karşılıklı verilir.
- 27 Aralık 1919: Heyet-i Temsiliye Ankara'ya gelir.
- 12 Ocak 1920: Meclis-i Mebusan İstanbul'da toplanır.
- 3 Mart 1920: Ali Rıza Paşa istifa eder (Türkçe Vikipedi; İngilizce Vikipedi görev sonunu 2 Mart 1920 verir).
- 4-11 Eylül 1919: Sivas Kongresi.
- 3 Ekim 1919: Ali Rıza Paşa kabinesi kurulur.
- 18 Ekim 1919: Mustafa Kemal Paşa, Rauf ve Bekir Sami Beyler Amasya'ya gelir.
- 20 Ekim 1919: Salih Paşa ile görüşmeler başlar.
- 22 Ekim 1919: Protokol iki nüsha olarak imzalanıp karşılıklı verilir.
- 27 Aralık 1919: Heyet-i Temsiliye Ankara'ya gelir.
- 12 Ocak 1920: Meclis-i Mebusan İstanbul'da toplanır.
- 3 Mart 1920: Ali Rıza Paşa istifa eder (Türkçe Vikipedi; İngilizce Vikipedi görev sonunu 2 Mart 1920 verir).
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası
Olayın akışı
Mustafa Kemal Paşa, Rauf (Orbay) ve Bekir Sami (Kunduh) Beyler ile birlikte 18 Ekim 1919'da Amasya'ya geldi. 20 Ekim'de Salih Paşa ile görüşmeler başladı ve Sivas Kongresi'nde kabul edilen ilkeler üzerine 22 Ekim'e kadar sürdü. Tutanak "20 Teşrinievvel 35'ten 22 Teşrinievvel 35 tarihine kadar" Amasya'da, Bahriye Nazırı Salih Paşa ile Heyet-i Temsiliye üyeleri Mustafa Kemal Paşa, Rauf Bey ve Bekir Sami Bey arasında yapılan görüşmelerin zabıtnamesi olarak düzenlendi. İki nüsha olarak yazıldı ve taraflar arasında değiştirildi. Heyet-i Temsiliye adına "M. Kemal, Hüseyin Rauf ve Bekir Sami" imzaları yer aldı.
Üzerinde anlaşılan maddeler
- Türk illerinin düşmana şu ya da bu biçimde bırakılmaması, hiçbir himaye ve manda kabul edilmemesi, Türk vatanının bütünlüğünün ve bağımsızlığının korunması.
- Müslüman olmayan topluluklara, Türk memleketlerinin siyasi egemenliğini ve sosyal dengesini bozacak ayrıcalıklar verilmemesi.
- Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti'nin hukuki bir kurul olarak İstanbul hükûmetince tanınması.
- İtilaf Devletleri ile yapılacak barış konferansına Heyet-i Temsiliye'nin de uygun gördüğü kişilerin gönderilmesi.
- Meclis-i Mebusan'ın İstanbul'da toplanmasının güvenlik bakımından uygun olmaması.
Ek bilgi
Meclis nerede toplanacak?Tutanaktaki gerekçe dikkat çekicidir: Meclisin barış yapılana kadar geçici olarak Anadolu'da güvenli bir yerde toplanması önerilirken örnek olarak Fransızların 1870 savaşında (Yetmiş Seferi) Lyon'da ve Almanların kısa süre önce Weimar'da yaptıkları gösterilir. Tutanakta ayrıca Kilikya'nın Fransız ve İngilizlerce bir "tampon devlet" kurmak amacıyla ana vatandan ayrılmasına hiçbir surette razı olunmayacağı ve Aydın'ın vatandan ayrılmaz olduğu vurgulanır.
Son madde, yani Meclisin İstanbul dışında toplanması, anayasaya aykırı olacağı gerekçesiyle İstanbul hükûmetince kabul edilmedi. Mustafa Kemal Paşa da bu konuda ısrar etmedi. Sonuçta Osmanlı yönetimi Meclis-i Mebusan'ın İstanbul'da toplanması şartıyla açılmasını kabul etti. Meclis 12 Ocak 1920'de İstanbul'da toplandı, 28 Ocak'ta Misak-ı Millî'yi kabul etti ve 16 Mart 1920'de İstanbul'un işgaliyle fiilen dağıtıldı. Böylece Amasya'da dile getirilen güvenlik kaygısının haklı olduğu iki ay içinde ortaya çıktı.
Dikkat: yanlış bilinen
Kimler vardı?Yaygın bir karışıklık, Amasya Protokolü ile Amasya Genelgesi'nin aynı belge sanılmasıdır. Doğrusu: Amasya Genelgesi 21-22 Haziran 1919'da Mustafa Kemal Paşa ve arkadaşlarının yayımladığı ve "Milletin istiklalini yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır" ilkesini ilan eden bildiridir. Amasya Protokolü ise dört ay sonra, Ekim 1919'da İstanbul hükûmetinin temsilcisiyle imzalanan uzlaşma belgesidir. Bir başka yanlış da protokolün "uygulandığı"dır: Kaynaklara göre Ali Rıza Paşa'nın kısa sürede istifa etmek zorunda kalması İstanbul'daki uzlaşmacı kanadı zayıflattı ve İstanbul hükûmeti yeniden Anadolu hareketine karşı bir tavır aldı.
- Mustafa Kemal Paşa: Heyet-i Temsiliye Başkanı
- Rauf Bey (Orbay): eski Bahriye Nazırı, Mondros'u imzalayan isim
- Bekir Sami Bey (Kunduh): Heyet-i Temsiliye üyesi, sonradan TBMM'nin ilk Dışişleri Bakanı
- Salih Paşa (Hulusi Salih Paşa): Ali Rıza Paşa kabinesinin Bahriye Nazırı
İstanbul hükûmeti, Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti'ni ve Heyet-i Temsiliye'yi tanıdı; Anadolu hareketi İstanbul karşısında siyasi bir başarı kazandı. Kaynakların aktardığına göre Mustafa Kemal Paşa'nın ifadesiyle İstanbul hükûmeti Anadolu'ya "tabi olmak" zorunda kaldı. Bununla birlikte barış görüşmelerine Heyet-i Temsiliye'nin onayı olmadan gidilmemesi isteği reddedildi.
Bugünkü anlamı
Amasya, Millî Mücadele'nin iki önemli belgesinin şehridir: Haziran 1919'daki Genelge ve Ekim 1919'daki Protokol. İkincisi, bir direniş hareketinin, işgal altındaki başkentin hükûmetiyle eşit taraf olarak masaya oturduğu ilk andır.
Kaynaklar
- Vikipedi, Amasya Protokolü maddesi (tr.wikipedia.org)
- Vikipedi, Sivas Kongresi maddesi (tr.wikipedia.org)
- Vikipedi, Ali Rızâ Paşa (sadrazam) maddesi (tr.wikipedia.org)