Trabzon Muhafaza-i Hukuk-ı Milliye Cemiyeti (1919-1922): Nemlizade evindeki kongreden Erzurum'a

Mondros Mütarekesi'nden sonra Karadeniz kıyısında bir Rum Pontus devleti kurma çalışmaları hızlandığında, Trabzon'un güçlü eşrafı teşkilatlanma kararı aldı. Şubat 1919'da kurulan Trabzon Muhafaza-i Hukuk-ı Milliye Cemiyeti, kısa sürede Rize'den Ordu'ya kadar şubeler açtı, iki kongre topladı ve Erzurum'da büyük bir kongre yapılması fikrini, Erzurum'daki cemiyetle neredeyse aynı anda ortaya attı. Cemiyetin yayın organı İstikbal, Millî Mücadele boyunca Doğu Karadeniz'in sesi oldu.

Kuruluş: 12 mi, 16 Şubat mı?

Millî Mücadele başlarında Trabzon vilayeti Trabzon, Ordu, Giresun, Rize ve Gümüşhane'yi kapsıyordu; Samsun ise ayrı bir liva olan Canik'e bağlıydı. Cemiyetin kuruluş tarihi pek çok kaynakta 12 Şubat 1919 olarak geçer. Mustafa Reşit Tarakçıoğlu'nun aktardığı ayrıntı ise nizamnamenin 15 Şubat akşamı hazırlandığı ve ertesi gün resmî başvurunun yapıldığıdır. Buradan, 12 Şubat'ta kuruluş kararının alındığı ve cemiyetin 16 Şubat'ta resmiyet kazandığı anlaşılır.

Amaç şöyle yazılmıştı: "Trabzon vilayetinin Osmanlı Devleti'ne bağlılığını korumak, ilmî vesikalarla gereken savunmaları yapmak ve millî haklarımızı koruyacak vasıtaların teminine çalışmak." On bir kişilik merkez kurulunda Barutçuzade Hacı Ahmet, Eyübzade İzzet, Eyübzade Ömer Fevzi, Nemlizade Sabri ve Hatipzade Emin gibi şehrin ileri gelen aileleri vardı. Yönetim kurulunda ise Barutçuzade Faik Ahmet, Nemlizade Şevki ve Ustazade Nazmi gibi isimler yer aldı. Başkan Barutçuzade Hacı Ahmet Efendi'ydi.

İki kongre

İlk kongre 23 Şubat 1919'da Nemlizadelerin Uzun Sokak'taki evinde toplandı ve Vali Necmi Bey de katıldı. Başkanlığa Trabzon Müftüsü İmadeddin Efendi, başkan vekilliklerine Gümüşhane delegesi Zeki Kadirbeyoğlu ile Faik Ahmet Bey seçildi. Kongre, Rum ve Ermeni iddialarına karşı vilayetin nüfus ve coğrafyası hakkında bilgi vermek üzere İstanbul'a beş kişilik bir heyet gönderilmesine karar verdi; heyet, Paris'e gidecek yetkilileri bilgilendirecekti. Teşkilatın köylere kadar yayılması ve Karadeniz'in tarihî ve coğrafi durumu üzerine raporlar hazırlanması da kararlaştırıldı.
İkinci kongre 28 Mayıs 1919'da, İzmir'in işgalinden iki hafta sonra toplandı. Zeki Kadirbeyoğlu ile Rize delegesi Osman Nuri Bey, Karadeniz ve doğu illerinin katılımıyla Erzurum'da ortak bir kongre önerdi. Önergede Pontus ve Ermeni isteklerinin açıkça dile getirildiği bir dönemde silahlı direnişin kaçınılmaz olacağı belirtiliyordu. Kongre, olası bir işgale silahla karşı konulmasına, asker toplanmasına ve Vilâyât-ı Sitte ile birlikte büyük bir kongre toplanmasına karar verdi. Karar Erzurum, Van, Diyarbakır, Bitlis, Elazığ ve Sivas'taki cemiyetlere telgrafla bildirildi.

Erzurum Kongresi'nde Trabzon delegeleri

23 Temmuz 1919'da toplanan Erzurum Kongresi'ne Trabzon, Rize, Gümüşhane, Giresun ve Ordu'dan 17 delege katıldı. Mustafa Kemal Paşa, 8-9 Temmuz gecesi resmî görevinden ve askerlikten istifa etmiş olarak kongreye Erzurum delegesi sıfatıyla katılıyordu ve Trabzon delegelerini karşılayanlar arasındaydı. Delegeler adına Servet (Orkun) Bey, Trabzon halkının selam ve şükranlarını sundu. Kongrenin açılışında İzzet (Eyüpoğlu) Bey ve arkadaşları, başkanlığa Mustafa Kemal Paşa gibi güçlü birinin getirilmesini savundu. Kongrenin seçtiği Heyet-i Temsiliye'de Trabzon'dan İzzet Bey ile Servet Bey de yer aldı. Sivas Kongresi'nde yerel cemiyetler Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti adıyla birleştirilince Trabzon cemiyeti de bu çatıya katıldı.

İstikbal: Rum matbaasından İstikbal Yurdu'na

10 Aralık 1918'den beri yayımlanan İstikbal, cemiyetin yayın organıydı. İmtiyaz sahibi ve başyazarı, cemiyet başkanının oğlu Faik Ahmet (Barutçu) Bey'di. Gazete ilk zamanlarda kâğıt sıkıntısıyla, bir Rum matbaasında basıldı. 1919 sonunda idaresi Sakız Meydanı'ndaki Barutçuzade binasındaydı ve cumartesi ile salı günleri çıkan "siyasi ve ilmî bir Türk gazetesi" idi. 1920'de kendi matbaasına kavuştu.

Cemiyet TBMM seçimlerinde de etkiliydi. Faik Ahmet, seçime katılmayı bir "memleket işi" olarak görüyordu: "Memleket işlerinde birleşmeğe hiçbir engel düşünülemez." Trabzon'dan seçilenlerden Eyübzade İzzet Bey, Gümüşhane Milletvekili Ziya Bey ile birlikte Ankara'ya giderken Çarşamba yakınlarında eşkıya tarafından öldürüldü. Mustafa Kemal Paşa 10 Mayıs 1920'de cemiyete bir taziye telgrafı gönderdi.

Mitingler, fener alayları, Tekâlif-i Milliye

Trabzon'daki ilk miting 20 Ocak 1920'de Millet Bahçesi'nde yapıldı. Faik Ahmet, Öğretmen Okulu Müdürü Mustafa Reşit (Tarakçıoğlu), Avukat Salih Zeki (Tuğtekin) ve Beyanzade Behram Bey konuştu: "Tek Türk kalıncaya kadar topraklarımızı kimseye bırakmayacağız, direneceğiz." Mitingin sonunda İtilaf temsilcilerine ve Başkan Wilson'a Fransızca protesto telgrafları çekildi. Birinci İnönü zaferinin anısına Kavak Meydanı'nın adı İnönü Meydanı yapıldı. İkinci İnönü'den sonra 3 Nisan 1921 akşamı cemiyetin hazırladığı fenerlerle büyük bir fener alayı düzenlendi. 24 Ağustos 1921'de, Sakarya'nın ilk günlerinde Millet Bahçesi'nde binlerce kişilik bir miting yapıldı. Tekâlif-i Milliye döneminde İstikbal, "Bir kat çamaşır" gibi başlıklarla halkı orduya yardıma çağırdı.

Fener alayının ayrıntıları dönemin coşkusunu iyi yansıtır. Zağanos Meydanı'nda toplanan asker, jandarma, polis ve öğrenciler cemiyetin fenerlerini alıp bandonun ardından cemiyet binasının önüne yürüdü. Törende yeni Vali Naci Bey, selefi Sabri Bey ve Tümen Komutanı Nuri Bey hazır bulundu. Faik Ahmet zaferi Meclis'i, "o Meclisin büyük Reisini" ve orduyu kutlayarak selamladı; Nuri Bey sözlerini "Yaşasın ordumuz!" nidalarıyla bitirdi. Belediye önünde öğrenciler İnönü ve İzmir üzerine şiirler okudu. Ertesi günün gazetesi, Trabzonluların "bu kadar şetaretli ve samimi gece şenliği hiçbir zaman yapmamıştı" diye yazdı.

1921 belediye seçimlerinde de cemiyet adaylarını İstikbal üzerinden duyurdu. Kazananlar arasında cemiyetin adaylarından Hacı İzzetzade Hasip, Hacı Ali Hafızzade Hakkı ve Nemlizade Fuat'ın yanında, bağımsız ve muhalif listelerden isimler ile Hacı Pınayato Panco gibi gayrimüslim bir aday da vardı. Bu sonuç, savaş yıllarında bile şehirde çok sesli bir yerel siyasetin sürdüğünü gösteriyordu.

Bir şehir eşrafının millî teşkilata dönüşmesi

Trabzon Muhafaza-i Hukuk-ı Milliye Cemiyeti, bir liman şehrinin köklü ailelerinin, Pontus tehdidine karşı önce belgeyle, sonra kongreyle, en sonunda Ankara'ya bağlılıkla cevap verdiği bir örgüttü. Erzurum Kongresi fikrini erken savunması, Heyet-i Temsiliye'ye üye vermesi, 1921 belediye seçimlerinde adaylarını İstikbal üzerinden duyurması ve savaş yıllarındaki mitingleri, Doğu Karadeniz'in Millî Mücadele'deki yerini somut biçimde gösterir.