Himaye-i Etfal Cemiyeti (30 Haziran 1921): Hâkimiyet-i Milliye'nin bir odasından 479 şubeye

Sakarya Savaşı'na iki ay kala, 30 Haziran 1921'de Ankara'da bir grup mebus savaşın yetim bıraktığı çocuklar için bir cemiyet kurdu. Toplantı Hâkimiyet-i Milliye gazetesinin bir odasında yapıldı. Adı Himaye-i Etfal Cemiyeti, yani "Çocukları Koruma Cemiyeti" idi. Bugün Çocuk Hizmetleri Genel Müdürlüğü adıyla devlet bünyesinde süren kurumun Ankara'daki başlangıcı bu toplantıdır. Cemiyetin hikâyesini nizamnamesi, kurucuları ve şubeleriyle birlikte izleyelim.

İstanbul'daki öncül ve Ankara'daki yeni cemiyet

Şehit çocuklarına bakma görevini Osmanlı döneminde Mithat Paşa'nın Tuna Valiliği sırasında kurulan ıslahhaneler ve II. Meşrutiyet döneminin darüleytamları üstlenmişti. Bunlar yetersiz kalınca Himaye-i Etfal adlı bir cemiyet önce 1908'de Kırklareli'de kuruldu ve Balkan Savaşı'na kadar çalıştı. Ulusal ölçekteki yapılanma 1917'de geldi: 6 Mart 1917'de İstanbul'da Galatasaray Yurdu'nda toplanan cemiyet, 20 kişilik bir merkez heyeti kurdu ve Firuzağa'da 100 kişilik bir çocuk misafirhanesi açtı. 17 Ocak 1921 tarihli bir padişah iradesiyle kamu yararına çalışan cemiyet sayıldı.

Kurucularının bir kısmı Millî Mücadele'ye katılmak için Ankara'ya geçince, TBMM hükümetinin bulunduğu şehirde yeni bir Himaye-i Etfal Cemiyeti kuruldu. Kurtuluş Savaşı boyunca İstanbul ve Ankara'da iki ayrı cemiyet yaşadı. İstanbul'daki cemiyet son kurulunu 1923'te yaptı ve bir daha toplanmadı.

Kurucular: Meclis sıralarından bir liste

Sarıkaya'nın cemiyetin nizamnamesine dayanarak verdiği listede kurucular şunlardır: İstanbul Mebusu Muhtar Bey, Meclis İkinci Başkanı Rauf Bey, Kozan Mebusu Fevzi Paşa, İstanbul Mebusu Dr. Adnan Bey, Bolu Mebusu Dr. Fuad Bey, İzmir Mebusu Yunus Nadi Bey, Sinop Mebusu Dr. Rıza Nur Bey, Erzurumlu tüccar Nafiz Bey, Bayezid Mebusu Dr. Refik Bey, Saruhan mebusları İbrahim Süreyya Bey ve Necati Bey, Eskişehir Mebusu Abdullah Azmi Bey. Merkez heyetinde ise Niğde Mebusu Vehbi Bey, Edirne mebusları Faik Bey ve Şeref Bey, Eskişehir Mebusu Eyüp Sabri Bey, Vasıf Bey, Aydın Mebusu Hoca Esad Efendi, Ertuğrul Mebusu Hamdi Bey, Canik Mebusu Emin Bey ve İzmir Mebusu Enver Bey vardı.

Cemiyetin başkanlığına Muhtar Bey, genel sekreterliğine Dr. Fuad Bey, muhasipliğe Vehbi Bey seçildi. Dr. Fuad Bey, yani sonraki adıyla Fuad Umay, 1924'ten 1950'ye kadar cemiyetin başkanlığını yapacaktı. Cemiyet kuruluşundan hemen sonra TBMM Başkanı Mustafa Kemal'in desteğini aldı.

Nizamname: Önce şehit çocukları

Altmış sekiz maddelik ve 30 Haziran 1921 tarihli ilk nizamnamenin birinci maddesi, merkezi Ankara olmak üzere Himaye-i Etfal Cemiyeti adıyla bir cemiyet kurulduğunu bildirir. İkinci madde önceliği açıkça sıralar: "Cemiyet evvela şehit çocuklarıyla, saniyen harp malullerinin ve harp felaketzedelerinin çocuklarıyla iştigal eder." Üçüncü maddeye göre cemiyet bunun dışında genel olarak bütün çocukların korunmasıyla ilgilenecekti.

Cemiyetin resmî tanınması Ankara hükümetinden geldi. 26 Kasım 1921 tarihli kararnameyle İcra Vekilleri Heyeti, Himaye-i Etfal Cemiyeti'ni kamu yararına hizmet eden cemiyetler arasına aldı. Kararnamede Şûra-yı Devlet henüz kurulmadığı için onayın İcra Vekilleri Heyeti'nce verildiği de yazılıdır.

Cepheden gelen kafileler

Cumhuriyet'in ilk yıllarında şehit çocuklarının sayısı on dört binden fazlaydı. Cemiyet işe, cepheden ve cephe gerisinden toplanıp kafileler hâlinde Ankara'ya gönderilen kimsesiz çocukları koruyarak başladı. Çocuklar yaşlarına, öğrenimlerine ve yeteneklerine göre sanat okullarına, yatılı okullara, ticaret ve ziraat okullarına ya da darüleytamlara gönderildi, bir kısmı çırak olarak iş yerlerine, bir kısmı geçici evlatlık olarak ailelerin yanına yerleştirildi, bir kısmı da askerî okullara alındı.

Şube sayısı hızla arttı. Kayıtlara göre 1921 ve 1922'de 10 olan şube sayısı 1924'te 138'e, 1925'te 218'e, 1928'de 433'e, 1929'da yurt içi ve yurt dışıyla birlikte 479'a çıktı. 1925 listesine göre yurt dışındaki şubelerin 25'i Amerika'daydı; Kıbrıs, Almanya, Avusturya ve Mısır'da da şubeler açılmıştı. Cemiyetin verilerine göre on yılda genel merkezde 139.445, şubelerde 676.611 olmak üzere 816.056 çocuğa yardım yapıldı.

Süt damlasından çocuk bahçesine

Cemiyet 1924'te pastörize süt dağıtımına başladı, 1927'de anne ve çocukların ücretsiz yararlanabileceği "Sıhhi Banyolar"ı açtı, 1928'de çocuk bahçeleri kurdu, 1929'da diş muayene ve tedavisine başladı ve Çocuk Bakıcı Okulu'nu açtı. Sarıkaya 1933 itibarıyla kurumların dağılımını da verir: 2 Ana Kucağı, 8 gündüz bakımevi, 9 süt damlası, 24 muayenehane, 1 doğumevi, 28 aşhane, 11 Şefkat Yurdu, 3 yetimevi, 22 çocuk bahçesi, 6 banyo, 6 sinema ve Ankara'da bir Çocuk Bakıcı Mektebi.

Adın değişmesi ve sonrası

Dilde sadeleşme hareketinin ardından kurumun adı 1935'te Çocuk Esirgeme Kurumu oldu. 1937'de Bakanlar Kurulu kararıyla kamu yararına çalışan dernek kabul edildi. Kurum, Hilâl-i Ahmer Cemiyeti gibi devlet bütçesinden kanunla ayrılmış bir paya sahipti. 1983'te 2828 sayılı kanunla dernek statüsünden çıkıp devlet kurumu hâline geldi; 2011'den sonra faaliyetleri Çocuk Hizmetleri Genel Müdürlüğü adıyla sürdürülmektedir.

Himaye-i Etfal Cemiyeti, savaş yıllarında çocukların korunmasının bir devlet ve toplum meselesi olarak görüldüğünü gösteriyor. Bir gazete binasındaki küçük bir odada başlayan çalışmanın yüzlerce şubeye ulaşması, ihtiyacın büyüklüğünü ve toplumun katılım isteğini anlatıyor. Bizce kurumun zaman içinde dernekten devlet kurumuna dönüşmesi, çocuk korumanın gönüllülükten kamusal sorumluluğa geçişini simgeliyor. Savaşın bıraktığı yetim ve yoksul çocuklar o yılların en acı gerçeklerinden biriydi. Bu cemiyetin hikâyesi, sosyal devlet anlayışının Türkiye'deki erken izlerinden biri olarak hatırlanmayı hak ediyor.