Türkiye-Avusturya ilişkileri (1924-1938): Ritter von Kral'ın Ankara'sı ve Viyana'dan gelen hocalar

Osmanlı Devleti ile Avusturya-Macaristan, Birinci Dünya Savaşı'na müttefik olarak girdi ve savaştan birlikte yenik çıktı. Avusturya-Macaristan 3 Kasım 1918'de Villa Giusti'de imzalanan mütarekeyle savaştan çekildi; imparatorluğun topraklarında art arda bağımsız devletler kuruldu ve Avusturya Almanları 30 Ekim 1918'de Avusturya Cumhuriyeti'ni ilan etti. İki eski müttefik, Atatürk döneminde ilişkilerini bu kez iki küçük cumhuriyet olarak yeniden kurdu.

Saint-Germain ile Sevr arasındaki fark

Paris Barış Konferansı'nın kararları sonucunda Avusturya Saint-Germain Barış Antlaşması'nı, Osmanlı Devleti 10 Ağustos 1920'de Sevr Barış Antlaşması'nı imzaladı. İki mağlup devletin antlaşmaları arasındaki en büyük fark, Saint-Germain'in yürürlüğe girmesi, Sevr'in ise Türk milletinin başlattığı Millî Mücadele karşısında uygulanamamasıydı.

Mütareke hükümleri gereğince Türkiye'deki Avusturya vatandaşları ülkeyi terk etti. İki devlet de kendi iç sorunlarıyla uğraştığı için Millî Mücadele yılları, ilişkilerin en az yoğun olduğu dönemdi. Yine de Avusturya basını Anadolu'yu yakından izliyordu. Mayıs 1919'dan itibaren "Türkiye'nin Paylaşımı", "Türkiye'nin Sonu", "Küçülen Türkiye" gibi başlıklarla Türkiye'nin yeni sınırları tartışıldı. 23 Nisan 1920'de Meclis açılınca ve askerî zaferler birbirini izleyince "Anadolu Hareketi" başlıklı haberler çoğaldı; Ankara'nın ve Mustafa Kemal Paşa'nın adı Viyana gazetelerinde daha sık geçmeye başladı.

28 Ocak 1924: Üç antlaşma birden

Lozan'dan sonra Ankara'nın Avrupa devletleriyle yeniden kurduğu ilişkilerden biri Avusturya ile oldu. 28 Ocak 1924'te Türkiye Cumhuriyeti ile Avusturya arasında Dostluk, Ticaret ve İkamet antlaşmaları imzalandı. Bu metinlerin ardından kısa sürede pek çok alanda iş birliği başladı; Wiener Zeitung gibi önde gelen gazeteler ticaret, sanayi, ulaşım ve tarımdaki yeni imkânları değerlendiren yazılar yayımladı.

Avusturya açısından Türkiye önemli bir ihracat pazarıydı. Avusturya-Şark Ticaret Odası Başkanı Emil Homann-Herimberg, ülkesinin ihtiyacının mamul mal ihraç etmek olduğunu, Doğu ülkelerinin ise Avusturya'nın ticaret kapasitesinden haberdar bile olmadığını yazıyordu. Herimberg'in tespiti şuydu: Türkiye sanayide önemli adımlar atsa da ülkede henüz ne kibrit ne de kâğıt fabrikası vardı ve Avusturya için geniş bir iş alanı bulunuyordu, ancak bunun için ön araştırma şarttı. Sermaye yatırımları da başladı; 1928'de Astro-Türk Limited Tütün Şirketi kuruldu.

Selanik'ten tanıdık bir büyükelçi

İlişkilerin gelişmesinde en çok emeği geçen isimlerden biri, 4 Mart 1924 tarihli kararla Avusturya'nın Ankara Büyükelçiliğine atanan ve 1932'ye kadar bu görevde kalan August Ritter von Kral oldu. Avusturya, imparatorluk döneminde olduğu gibi Türkiye'ye göndereceği temsilciyi titizlikle seçmişti. Von Kral 1893'te Viyana'daki Şarkiyat Akademisi'ni bitirmiş, 2 Eylül 1894'te Avusturya-Macaristan'ın İstanbul Başkonsolosluğuna ataşe olarak atanmış, 9 Şubat 1895'te geçici olarak İşkodra Başkonsolosluğuna gönderilmişti.

Mustafa Kemal Paşa, von Kral'ı Selanik'teki görevleri sırasında bizzat tanımıştı. İyi derecede Türkçe bilen ve Türk kültürünü tanıyan bu diplomatın atanmasına onay verdi. Von Kral, Türk Dışişleri Bakanlığına hükûmetin millî sanayiyi geliştirmek için vergi muafiyetleri tanıdığını ve ulaşım tarifelerini indirdiğini bildiğini yazdı; bu hedefe ulaşmak için bilgi birikimi, tecrübe ve teknoloji gerektiğini vurguladı. Avusturya Hükûmeti, makinelerin kurulumu ve teknik sorunların çözümü için mühendis Josef Karaschia'yı önerdi.
Von Kral emekliye ayrıldıktan sonra görevi kısa bir süre Norbert von Bischoff (1894-1960) yürüttü, ardından Karl Buchberger Ankara'ya büyükelçi olarak atandı. Buchberger Türk basınına verdiği demeçlerde iktisadi ve siyasi ilişkilerin derinleşmesini istedi, iki ülke ticaretine konu olan malları sıraladı, Avusturya'nın demiryolu yatırımından tıp bilimine kadar pek çok alanda katkıya hazır olduğunu söyledi ve Birinci Dünya Savaşı'ndaki ittifakı hatırlattı.

Buhran yılları ve kliring

İlişkilerin ikinci dönemi 1929 Ekonomik Buhranı ve Nazizmin yükselişiyle şekillendi. Savaştan sonra tarımsal potansiyeli yüksek Macaristan'ı ve ağır sanayiye sahip Çekoslovakya'yı kaybeden, üstüne Saint-Germain'in ağır şartlarını taşıyan Avusturya ekonomisi buhranla büyük bir darbe yedi. Viyana Almanya ile yakınlaşma yolları aradı; Macaristan ve İtalya ile 1931'de gümrük indirimleri sağlayan sıkı ekonomik ilişkiler kurdu.

Türkiye ile ticaret de bu dönemde yeni kalıplara girdi. 1929'da tarım incelemesi için Avusturya'ya giden Yozgat Mebusu Tahsin Bey, raporunda Avusturya'nın imparatorluktan kalma bir teknoloji kullanmasına rağmen bu alanda büyük atılımlar yapmaya çalıştığını yazdı. Damızlık hayvan satın almak üzere Baytari ve Zootekni İşleri Genel Müdürü Ali Rıza Bey ile Tavukçuluk Enstitüsü Müdürü Kadri Bey'in Avusturya ve Macaristan'a gönderilmesi kararlaştırıldı. Avusturya'ya tütün ihracatında aracı olan Viyanalı şirketle 1932'de bir kliring sözleşmesi yapıldı; 1933'te ticaret anlaşması, 1934'te iki devlet arasında Kliring İtilafnamesi imzalandı.

Ankara'nın Avusturyalı yapıları

Avusturya'nın katkısının en görünür yüzü mimarlıktı. Ankara'dan ilk davetini 1927'de alan Clemens Holzmeister, Millî Savunma Bakanlığı, Genelkurmay Başkanlığı, Cumhurbaşkanlığı Köşkü, Yargıtay ve bazı bakanlık binalarını yaptı; Atatürk'ün öldüğü yıl Türkiye Büyük Millet Meclisi binasına başladı. Ernst Arnold Egli, Devlet Konservatuvarı, Ankara Ticaret Lisesi, Ziraat ve Siyasal Bilgiler Fakültesi binaları ile Gazi Eğitim Enstitüsü'nü tasarladı. Robert Oerley (1876-1945) ise Refik Saydam Hıfzıssıhha Enstitüsü, Numune Hastanesi, Ulus Hali ve Kızılay Genel Müdürlüğü gibi binaları Ankara'ya kazandırdı; Hıfzıssıhha'nın Kimyahane ve Bakteriyoloji binası için Avusturyalı Redlich und Berger firmasıyla anlaşıldı.

1932'de bakteriyoloji ve seroloji uzmanı Dr. Gerlach üç aylığına Türkiye'ye davet edildi. İstanbul'daki sanat eserlerinin topografik haritasını çıkarmak için Avusturyalı Blauensteiner ve Staide'nin görevlendirilmesi de uygun görüldü.

1933'ten sonra: Kürsüler ve klinikler

Hitler'in 1933'te iktidara gelmesinden sonra Almanya'da Yahudilere karşı ırkçı politika sistemli hâle geldi; Avusturya'daki milliyetçiler de kısa süre içinde benzer bir tutuma yöneldi. Baskıya uğrayan pek çok bilim insanı, sanatçı ve uzman Avusturya'dan ayrıldı. Onlara kapı açan ülkelerden biri, tam da üniversite reformunu başlattığı sırada Atatürk Türkiyesi oldu.

İstanbul'da İktisat Fakültesi'nde Josef Dobretsberger, Matematik Bölümü'nde Richard von Mises, Pedagoji Enstitüsü'nde Wilhelm Peters ders verdi. Ankara ve İstanbul'daki sağlık enstitüleri ile hastanelerde Viyana Üniversitesi'nden Dr. Erich Ruttin, radyoloji profesörü Dr. Max Sgalitzer, biyokimya profesörü Dr. Felix Haurowitz ve dermatoloji profesörü Richard Ritter gibi hekimler çalıştı.

İki küçük cumhuriyetin ortak hesabı

Atatürk döneminde Türk-Avusturya ilişkisi, büyük siyasi ittifaklardan çok karşılıklı ihtiyaçlar üzerine kuruldu. Avusturya, imparatorluğun dağılmasından sonra küçülen ekonomisi için pazar ve iş arıyordu; Türkiye ise sanayisini, başkentini ve üniversitesini kurarken siyasi bedeli olmayan bir bilgi ve teknoloji kaynağına ihtiyaç duyuyordu. Selanik'ten tanıdık bir büyükelçi, kliring hesapları, Ankara'nın bakanlıklar semti ve İstanbul'un kürsüleri bu ihtiyaçların buluştuğu yerlerdi.

1938'de Avusturya'nın Almanya'ya katılmasıyla bağımsız bir Avusturya devleti bir süre için tarihten silindi; fakat 1924'te başlayan iş birliğinin eserleri, Ankara'nın binalarında ve Türk bilim hayatında yaşamaya devam etti.