Atatürk ve Kral Zogu: Türkiye'nin Arnavutluk krallığını tanımaması, 1933'te onarılan ilişkiler ve 1936'daki Osmanlı hane

Cumhuriyet'in ilk yıllarında Türkiye ile Arnavutluk arasındaki ilişkiler, ortak bir geçmişin getirdiği yakınlık ile iki yeni devletin farklı rejim tercihleri arasında gidip geldi. Bu ilişkinin en dikkat çekici anı, Arnavutluk'un cumhuriyetten krallığa geçmesi ve Atatürk'ün bu krallığı tanımayı reddetmesiydi.

Arnavutluk'un bağımsızlığı ve ilk temaslar

İngilizce Wikipedia'ya göre Arnavutluk'un Türkiye ile modern ilişkileri, 28 Kasım 1912'de Osmanlı İmparatorluğu'ndan bağımsızlığını ilan etmesiyle başladı. Kaynağa göre 1921'de Osmanlı İmparatorluğu Arnavutluk'u resmen tanıdı; aynı dönemde Mustafa Kemal'in önderliğindeki Türk Millî Hareketi de eski Osmanlı Arnavut yetkilileri aracılığıyla Arnavut temsilcilerle temas kurdu. 1920'ler boyunca Arnavutluk, bağımsızlığını ve toprak bütünlüğünü korumak için Türkiye de dâhil komşu ülkeler ve büyük devletlerle ilişkilerini güçlendirmeye çalıştı. Ankara ile ilişkilerde Türkiye'de yaşayan büyük Arnavut nüfusunun çıkarları da önemli bir yer tutuyordu.

Antlaşmalar ve elçilikler

İngilizce Wikipedia'ya göre 1923'ten itibaren iki ülke arasında ilişkilerin çerçevesini çizen Dostluk Antlaşması gibi anlaşmalar imzalandı; ilişkiler başlangıçta konsolosluk düzeyinde yürütüldü. 1923 tarihli Vatandaşlık Anlaşması, Arnavutluk'taki Türk vatandaşlarının ve Türkiye'deki Arnavut uyrukluların mülkiyet ve vatandaşlık haklarını koruyan hükümler içeriyordu. 1925-1928 arasında iki ülke bir Ticaret Anlaşması, bir Suçluların İadesi Antlaşması ve bir Konsolosluk Sözleşmesi imzaladı. 1925'te Arnavutluk'un güneyindeki Avlonya'da bir Türk konsolosluğu, 1926'da Tiran'da bir Türk büyükelçiliği açıldı ve Ankara'ya bir Arnavut büyükelçisi gönderildi.

Kaynak ilişkideki sorunları da sıralar: Arnavutluk'un Osmanlı tapu kayıtlarını Türkiye'den alma girişimleri sonuçsuz kaldı; Türkiye de Arnavutluk'u Osmanlı borçlarından payını üstlenmeye ikna edemedi.

Cumhurbaşkanından krala

Türkçe Vikipedi'ye göre Ahmed Muhtar Bey Zogoğlu, yani Ahmet Zogu, 8 Ekim 1895'te doğdu; Manastır'daki ilkokulun ardından 1906 sonbaharında İstanbul'da Galatasaray Lisesi'ne kaydoldu. Babasının 1911'de ölümü üzerine ülkesine döndü ve bu dönemde Türkçe "oğlu" ekini taşıyan Zogoğlu soyadını bırakarak Arnavutça "kuş" anlamına gelen Zogu adını benimsedi. 1921-1924 arasında İçişleri, Dışişleri ve Başbakanlık görevlerinde bulundu. 21 Ocak 1925'te Cumhuriyet ilan edildi ve Zogu 31 Ocak 1925'te cumhurbaşkanı seçildi. Kaynağa göre Tiran'da toplanan kurultay 1928'de anayasayı yeniden değiştirerek krallığı kabul etti ve Zogu 1 Eylül 1928'de kral ilan edildi.

Atatürk'ün itirazı

İngilizce Wikipedia'ya göre yeni rejim çoğu ülke tarafından tanındı; ancak Türkiye'nin cumhuriyetçi lideri Atatürk, büyük emeklerle kazanılmış Türk cumhuriyetçiliği nedeniyle tanımayı reddetti ve Arnavutluk'un bu adımını cumhuriyet ilkelerine aykırı ve Arnavut halkının çıkarlarına ters olduğu gerekçesiyle kınadı. Kaynağa göre Zogu bu adımı, cumhuriyet yönetimlerinin büyük komşuların Arnavutluk egemenliğine yönelik olası tehditlerine karşı istikrarsız kalacağı endişesiyle atmıştı.

Bunun ardından iki başkent arasında bir kriz yaşandı. İngilizce Wikipedia'ya göre Türkiye'deki Arnavut konsolosluklarının ve Arnavutluk'taki Türk büyükelçiliğinin diplomatik personelinin çoğu geri çağrıldı. Zogu ile dost olan ve Mussolini yönetiminde Arnavutluk üzerinde giderek etkisini artıran İtalya, Arnavutluk'la birlikte Türkiye'ye yeni monarşiyi tanıması için baskı yaptı.

1933: Barışma

İngilizce Wikipedia'ya göre Arnavutluk, çeşitli bölgesel toplantılarda üst düzey diplomatlar aracılığıyla dostluk ve ortak çıkarlara vurgu yapan mektuplar ve nezaket mesajları göndererek ilişkileri onarmaya çalıştı. Daha önce imzalanan anlaşmaların yeniden yürürlüğe konması ve başkalarının iki ülke parlamentolarınca onaylanmasının ardından 1933'te ilişkiler yeniden kuruldu ve büyükelçilik düzeyinde yürütülmeye başlandı.

1936: Bir düğün, bir kriz daha

Barış uzun sürmedi. Türkçe Vikipedi'ye göre Zogu'nun kız kardeşi Prenses Seniye Hanım, 1936'da II. Abdülhamid'in küçük oğlu Mehmet Abid Efendi ile evlendi. İngilizce Wikipedia'ya göre Türkiye bu evlilikten duyduğu hoşnutsuzluğu büyükelçisini geri çağırarak gösterdi ve ilişkiler yeniden krize girdi; Arnavutluk da bütçe sorunlarını gerekçe göstererek Ankara'daki büyükelçiliğini kapattı. Saltanatı kaldırılmış ve sürgüne gönderilmiş bir hanedanın üyesiyle kurulan bu akrabalık, Ankara'da siyasi bir mesaj olarak okundu.

Sonuç

Türk-Arnavut ilişkileri, Atatürk döneminde dış politikanın yalnızca çıkar hesaplarıyla değil, rejim ilkeleriyle de şekillendiğini gösteren bir örnektir. Türkiye 1920'lerde Arnavutluk ile bir dizi anlaşma imzalayıp elçilikler açtı; ama komşu bir ülkenin cumhuriyetten krallığa geçişini tanımayı reddetti. 1933'te onarılan ilişkiler, 1936'da Osmanlı hanedanıyla kurulan bir akrabalık yüzünden yeniden bozuldu.