On altıncı yüzyılın sonu ile on yedinci yüzyılın başı, Anadolu için büyük bir kargaşa dönemiydi. Tarihte Celali isyanları adıyla bilinen bu ayaklanmalar, köyleri boşalttı, şehirleri yağmalattı ve devlet otoritesini derinden sarstı. Bu isyanların son büyük halkası, Kalenderoğlu Mehmed'in 1607-1608 yıllarında Batı ve Orta Anadolu'yu kasıp kavuran ayaklanmasıydı. Kalenderoğlu, binlerce kişilik bir orduyla Bursa'ya kadar ilerledi ve devleti büyük bir sıkıntıya soktu. Bu isyan, sonunda sadrazamKuyucu Murad Paşa'nın sert yöntemleriyle bastırıldı. Bu yazıda Kalenderoğlu isyanının arka planını, seyrini, bastırılışını ve Anadolu üzerindeki etkilerini anlatıyoruz.
Celali adı, 1519'da Bozok çevresinde ayaklanan Celal adlı bir kişiden gelir. Bu ilk isyandan sonra Anadolu'da devlete karşı ayaklanan gruplara genel olarak Celali denmeye başlandı. Ancak asıl büyük Celali isyanları, on altıncı yüzyılın son çeyreğinde başladı.
Bu isyanların birçok nedeni vardı. Nüfus artışı, toprak sıkıntısı, enflasyon ve uzun süren savaşlar, Anadolu köylüsünü zor durumda bıraktı. Avusturya ile 1593'te başlayan ve on üç yıl süren savaş ile İran ile süren savaşlar, devletin askerî ve mali kaynaklarını tüketti. Savaşlar için toplanan ve sonra terhis edilen tüfekli askerler, yani sekbanlar, çoğu zaman eşkıyalığa yöneldi. Medrese öğrencileri, yani suhteler de bu dönemde kırsal bölgelerde huzursuzluk kaynağı oldu.
Sekbanlar ve tüfeğin yayılması
Celali isyanlarını önceki köylü ayaklanmalarından ayıran en önemli özelliklerden biri, isyancıların ateşli silahlara sahip olmasıydı. Avusturya savaşlarında Habsburg piyadesinin tüfek ateşi karşısında zorlanan Osmanlı ordusu, Anadolu'dan büyük sayıda tüfekli asker toplamaya başladı. Bu askerlere sekban ya da sarıca adı veriliyordu. Sekbanlar, sefer süresince ücret alıyor, sefer bitince terhis ediliyordu.
Terhis edilen sekbanlar, ellerindeki tüfeklerle köylerine döndüğünde çoğu zaman geçim sıkıntısı yaşıyordu. Bir kısmı, Celali önderlerinin ordularına katıldı. Bu durum, isyancı ordularının devlet ordusuna karşı uzun süre direnebilmesini sağladı. Kalenderoğlu'nun ordusundaki askerlerin önemli bir kısmının da bu tür tüfekli askerlerden oluştuğu anlatılır.
Celali isyanları üzerine yapılan çalışmalar arasında Türk tarihçi Mustafa Akdağ'ın 1963'te yayımlanan kitabı ve Amerikalı tarihçi William Griswold'un 1983'te yayımlanan ve bu büyük Anadolu isyanını konu alan çalışması öne çıkar. Akdağ, isyanları daha çok ekonomik ve toplumsal nedenlerle açıklarken, Griswold siyasi ve askerî gelişmelere ağırlık verdi. Amerikalı tarihçi Karen Barkey ise 1994'te yayımlanan kitabında, devletin Celali önderleriyle pazarlık edip bir kısmına makam vererek onları sisteme kattığını ileri sürdü.
Kalenderoğlu kimdi?
Kalenderoğlu Mehmed'in hayatının ilk dönemine ilişkin bilgiler sınırlıdır. Kaynaklar, onu Celali önderlerinin önemlilerinden biri olarak anlatır. Kalenderoğlu, 1607'de Batı Anadolu'da büyük bir güç toplamış ve Ankara çevresinde etkili olmaya başlamıştı.
Kalenderoğlu, bu dönemde Halep'te ayaklanan Canbuladoğlu Ali Paşa ile de ilişki içindeydi. Canbuladoğlu, Halep çevresinde neredeyse bağımsız bir yönetim kurmuştu ve Avrupa devletleriyle bile ilişki kurmaya çalışıyordu. İki isyancının birleşmesi, devlet için ciddi bir tehdit oluşturuyordu.
Ek bilgi
DOĞRUSU
Osmanlı tarihinde Kalender adıyla anılan birden fazla isyan vardır. 1527'de Kanuni döneminde Orta Anadolu'da ayaklanan Kalender Çelebi, farklı bir kişidir ve farklı bir dönemde yaşamıştır. 1607 isyanının önderi Kalenderoğlu Mehmed ile karıştırılmamalıdır.
Kuyucu Murad Paşa ve Canbuladoğlu'nun yenilgisi
1606'da sadrazamlığa getirilen Kuyucu Murad Paşa, Celali isyanlarını bastırmayı en önemli görevi olarak gördü. Murad Paşa, ileri yaşta olmasına rağmen enerjik ve sert bir komutandı. 1607 sonbaharında önce Halep'e yürüdü ve Canbuladoğlu Ali Paşa'nın ordusunu ağır bir yenilgiye uğrattı.
Canbuladoğlu, yenilgiden sonra kaçtı ve bir süre sonra affedilmek umuduyla İstanbul'a geldi. Önce affedildi ve Temeşvar'a vali olarak gönderildi; ancak bir süre sonra idam edildi. Canbuladoğlu'nun yenilgisi, Kalenderoğlu'nun en önemli müttefikini kaybetmesi anlamına geliyordu. İstanbul'daki Kuyucu Murad Paşa TürbesiGörsel: Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0, yazar: Dosseman. Dosya sayfası
Bursa önlerinde
Murad Paşa Halep'te uğraşırken, Kalenderoğlu Batı Anadolu'da serbestçe hareket ediyordu. Kalenderoğlu, 1607'de Manisa ve çevresini ele geçirdi ve ardından Bursa'ya yürüdü. Bursa'nın kale içi direndi; ancak şehrin varoşları yağmalandı ve yakıldı. Bu olay, İstanbul'da büyük bir panik yarattı.
Bursa'nın yağmalanması, Celali isyanlarının ne kadar büyük bir tehdit hâline geldiğini açıkça gösterdi. Osmanlı'nın ilk başkenti ve en zengin şehirlerinden biri, bir isyancı ordusunun saldırısına uğramıştı. Kalenderoğlu'nun ordusu, bu dönemde on binlerce kişiye ulaşmıştı.
İsyanın bastırılması
Kuyucu Murad Paşa, Canbuladoğlu'nu yendikten sonra Kalenderoğlu'nun üzerine yürüdü. İki ordu, 1608 yazında Orta Anadolu'da karşı karşıya geldi. Murad Paşa, Kalenderoğlu'nun ordusunu ağır bir yenilgiye uğrattı. Kalenderoğlu, yenilgiden sonra yanındaki az sayıda adamıyla İran'a kaçtı ve Safevilere sığındı.
Murad Paşa, Kalenderoğlu'nu yendikten sonra Anadolu'daki diğer Celali gruplarının üzerine de yürüdü. Bu seferlerde çok sert yöntemler kullandı. Yakalanan isyancıları toplu olarak öldürttü ve cesetlerini kuyulara attırdı. Kuyucu lakabı, kaynaklarda bu uygulamayla ilişkilendirilir.
Ek bilgi
YAYGIN İDDİA Kuyucu Murad Paşa'nın seferleriyle Celali isyanlarının tamamen sona erdiği sıkça söylenir. Oysa Murad Paşa'nın seferleri büyük Celali ordularını dağıttı; ancak Anadolu'daki eşkıyalık ve huzursuzluk on yedinci yüzyıl boyunca farklı biçimlerde sürdü. Sonraki yıllarda da yerel isyanlar ve eşkıya grupları görüldü.
Büyük kaçgun
Celali isyanlarının Anadolu üzerindeki en ağır etkisi, köylerin boşalmasıydı. Bu döneme Osmanlı kaynaklarında büyük kaçgun adı verilir. İsyancıların ve onları kovalayan devlet askerlerinin yağmasından kaçan köylüler, topraklarını bırakarak şehirlere, dağlara ya da daha güvenli bölgelere göç etti.
Bu göç dalgası, Anadolu'nun nüfus dağılımını derinden değiştirdi. Birçok köy terk edildi ve tarım toprakları işlenmeden kaldı. İstanbul'a ve diğer büyük şehirlere gelen göçmenler, şehirlerin nüfusunu artırdı. Bazı köylüler ise Rumeli'ye ya da Kırım'a geçti. Osmanlı yönetimi, sonraki yıllarda köylüleri eski topraklarına geri döndürmek için çeşitli kararlar aldı; ancak bu çabalar sınırlı bir başarı sağladı. 1518'de Osmanlı ordusu ile Şah Veli arasındaki çarpışmayı gösteren minyatürGörsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Hoca Sadeddin Efendi. Dosya sayfası
Kalenderoğlu isyanı, Celali çağının en çarpıcı olaylarından biriydi. Bir isyancı ordusunun Bursa önlerine kadar gelebilmesi, Osmanlı'nın Anadolu'daki otoritesinin ne kadar zayıfladığını gösteriyordu. Bu isyan, aynı zamanda devletin uzun savaşlar sırasında ihmal ettiği iç sorunların ne kadar büyüdüğünü de ortaya koydu.
Kuyucu Murad Paşa'nın isyanı bastırmak için kullandığı sert yöntemler, kısa vadede etkili oldu. Büyük Celali orduları dağıtıldı ve Anadolu'da göreli bir sükûnet sağlandı. Ancak bu yöntemlerin bedeli ağırdı. Binlerce kişi öldürüldü ve köylülerin devlete olan güveni sarsıldı. Murad Paşa, Osmanlı tarihinde hem devleti kurtaran bir komutan hem de acımasız bir cellat olarak anılır.
İsyanın asıl uzun vadeli etkisi ise Anadolu'nun nüfus ve yerleşim yapısında görüldü. Büyük kaçgun, birçok köyü boşalttı ve Anadolu'nun kırsal ekonomisini yıllarca etkiledi. Bu dönemin izleri, on yedinci yüzyıl boyunca tutulan kayıtlarda ve köylerin terk edildiğini gösteren belgelerde görülebilir. Kalenderoğlu isyanı, bu nedenle yalnızca bir askerî olay değil, Anadolu'nun toplumsal tarihinde derin bir kırılma olarak değerlendirilmelidir. Bugün Anadolu'nun birçok yerinde anlatılan Celali hikâyeleri, o yılların korkusunun halk hafızasında ne kadar uzun yaşadığını gösteriyor.