Amasya'dan Sivas'a giden yolda Tokat durağı (Haziran 1919): telgraf başında geçen bir gece

Amasya Genelgesi'nden sonraki yol

Haziran 1919'un son günleri, Mustafa Kemal Paşa için Samsun'a çıkıştan bu yana geçen beş haftanın en gergin dönemiydi. Amasya'da yayımlanan genelge, vatanın bütünlüğünün ve milletin bağımsızlığının tehlikede olduğunu, İstanbul hükûmetinin sorumluluklarını yerine getiremediğini ve milletin bağımsızlığını yine milletin azim ve kararının kurtaracağını ilan etmişti. Genelge, Sivas'ta bir kongre toplanacağını da duyuruyordu. Bu metin İstanbul'da tepkiyle karşılandı. Dahiliye Nezareti vilayetlere gönderdiği yazılarla Mustafa Kemal'in emirlerine uyulmamasını istedi; Harbiye Nezareti ise onu İstanbul'a geri çağırdı.

Bu ortamda Mustafa Kemal, Amasya'dan ayrılarak doğuya, Erzurum'a doğru yola çıktı. Erzurum'da Doğu vilayetlerinin kongresi toplanacaktı ve orada XV. Kolordu Komutanı Kâzım Karabekir Paşa'nın desteği, hareketin geleceği bakımından belirleyiciydi. Amasya'dan Erzurum'a giden yol Tokat, Sivas, Zara ve Erzincan üzerinden geçiyordu. Kafile birkaç otomobil ve yanlarındaki küçük bir muhafız grubundan oluşuyordu. Mustafa Kemal'in yanında Rauf Bey, Refet Bey, Dr. Refik Bey ve karargâh subayları vardı.

Tokat'ta karşılama ve şehrin havası

Tokat, 1919'da Sivas vilayetine bağlı bir sancak merkeziydi. Şehir, Yeşilırmak vadisinde, eski bir ticaret yolunun üzerinde kurulmuş, hanları, bedestenleri ve tarihî camileriyle tanınan bir yerleşimdi. Savaş yılları şehri de yormuştu; erkek nüfusun önemli kısmı cephelerdeydi, ticaret durmuş, salgınlar can almıştı. Mustafa Kemal'in gelişi şehirde merakla karşılandı. Yerel ileri gelenler, eşraf, memurlar ve askerî birliklerin temsilcileri kafileyi karşılamaya çıktı. Mustafa Kemal'in Tokat'ta kaldığı süre kısaydı; yolculuğun asıl amacı Erzurum'a zamanında ulaşmaktı. Ancak bu kısa durak, Amasya Genelgesi'nin vilayetlere nasıl yansıdığını görmek için önemli bir fırsat oldu.

Tokat'ta Mustafa Kemal'i en çok meşgul eden şey, telgrafhaneden gelen haberlerdi. İstanbul'dan gönderilen yazıların vilayetlere ulaşıp ulaşmadığı, valilerin ve mutasarrıfların nasıl tavır alacağı, Sivas Valisi'nin ne yapacağı bu saatlerde belirsizdi. Mustafa Kemal'in görevden alındığına dair haberlerin yayılması, yerel yöneticilerin bir kısmını tereddüde düşürüyordu. Tokat'taki gece, bu yüzden çoğunlukla telgraf başında, Sivas'tan ve İstanbul'dan gelen haberlerin değerlendirilmesiyle geçti.

Telgraf hatlarının siyasi önemi

Millî Mücadele'nin ilk aylarında telgraf, bir tür sinir sistemi işlevi görüyordu. İstanbul hükûmeti emirlerini telgrafla veriyor, Mustafa Kemal ise aynı hatları kullanarak komutanlarla, valilerle ve cemiyetlerle haberleşiyordu. Bir telgrafhanenin kimin kontrolünde olduğu, o şehrin hangi tarafa yöneldiğini gösteren en somut işaretti. Tokat'ta Mustafa Kemal, telgraf memurlarının işbirliğini sağlamaya özen gösterdi. Bu, sonraki haftalarda Sivas ve Erzurum'da da izlenecek bir yöntemdi: hatların kesilmemesi, Anadolu'nun kendi içinde haberleşebilmesi ve İstanbul'dan gelen emirlerin karşısına yerel bir iradenin konabilmesi.

Mustafa Kemal'in Tokat'tan gönderdiği yazışmalar arasında, gidiş güzergâhındaki komutanlara ve yerel yöneticilere kendi durumunu anlatan, Erzurum'daki kongreye katılımı teşvik eden metinler bulunuyordu. Bu yazışmaların ortak dili, milletin kendi geleceğine sahip çıkması gerektiği ve İstanbul'daki hükûmetin işgal altında hareket edemediğiydi. Görevden alınma tehdidi, Mustafa Kemal için bir son değil, yeni bir başlangıç olarak sunuluyordu.

Sivas'tan geçiş ve valiyle ilişkiler

Tokat'tan sonra kafile Sivas'a ulaştı. Sivas Valisi Reşit Paşa, Mustafa Kemal'i karşıladı ve ona karşı açık bir düşmanlık göstermedi. Bu durum, haziran sonundaki belirsizlik içinde önemli bir işaretti. Sivas'ta kısa bir mola verildikten sonra yolculuk Zara ve Erzincan üzerinden Erzurum'a doğru sürdü. Erzincan yolunda bozuk yollar ve sarp geçitler kafilenin hızını düşürdü. Mustafa Kemal 3 Temmuz 1919'da Erzurum'a ulaştı ve Kâzım Karabekir Paşa'yla görüştü. Birkaç gün sonra, 8 Temmuz gecesi, resmî görevinden ve askerlikten istifa etti; bundan sonra hareketin içinde bir sivil olarak yer alacaktı.

Tokat ve Sivas'taki duraklar, bu istifa kararından hemen önceki günlere denk gelir. Bu yüzden yolculuk boyunca yaşanan temaslar, Mustafa Kemal'in resmî sıfatı olmadan da yerel çevrelerden destek alıp alamayacağını sınadı. Tokat'ta karşılaştığı ilgi, bu sorunun cevabına dair erken bir işaret sayılabilir.

Yolculuğun arka planındaki askerî tablo

Haziran 1919'da Anadolu'daki askerî durum da Mustafa Kemal'in hesaplarında önemli yer tutuyordu. Yunan kuvvetleri İzmir'e çıkmış, Ege'nin iç kesimlerine doğru ilerliyordu. Doğuda ise Kâzım Karabekir'in kolordusu, Ermeni kuvvetlerinin Kars ve Ardahan yönündeki varlığı karşısında bölgenin en düzenli birliğiydi. Ankara'daki XX. Kolordu ve Konya'daki birlikler de dağıtılmamıştı. Mustafa Kemal'in Tokat'tan Erzurum'a giderken amaçladığı şey, bu dağınık kolorduları ortak bir çizgide buluşturmaktı. Yolculuk sırasında gönderilen yazılar, komutanlara silahların teslim edilmemesi, birliklerin dağıtılmaması ve İstanbul'dan gelen emirlerin dikkatle değerlendirilmesi gerektiğini hatırlatıyordu.

Tokat'ın Millî Mücadele'deki sonraki yeri

Tokat, sonraki yıllarda Millî Mücadele'nin arka cephesinde yer aldı. Şehir, Karadeniz kıyısından iç bölgelere uzanan ikmal yollarının üzerinde bulunuyordu. Samsun limanına gelen malzemenin bir kısmı Tokat ve Sivas üzerinden doğuya ve batıya dağıtıldı. Bölgedeki Pontus çetelerine karşı yürütülen takip harekâtında da Tokat çevresi bir lojistik merkez işlevi gördü. Şehirde kurulan Müdafaa-i Hukuk teşkilatı, Sivas Kongresi'ne delege göndererek hareketin bir parçası oldu.

Tokat halkının Mustafa Kemal'i karşıladığı günler, yerel hafızada bir şehir anısı olarak yaşamaya devam etmiştir. Şehirde yıllar içinde dikilen anıtlar, anma törenleri ve hatıra levhaları, bu kısa geçişi Tokat'ın kendi Millî Mücadele hikâyesinin başlangıcı olarak anar.

Haziran sonu kararlarının ağırlığı

Tokat durağının asıl önemi, Mustafa Kemal'in hayatındaki en kritik kararlardan birine giden yolda yer almasıdır. Amasya Genelgesi'yle İstanbul'a karşı açık bir tavır alınmıştı; artık geri dönmek, hareketi dağıtmak anlamına gelecekti. İstanbul'a dönme emri karşısında Mustafa Kemal'in seçenekleri sınırlıydı: ya emre uyup hareketi başka ellere bırakacak ya da resmî sıfatından vazgeçip yola devam edecekti. Tokat'tan Erzurum'a uzanan günlerde ikinci yolu seçti. Bu seçimin yükü, yolculuk boyunca yazılan telgrafların sertleşen dilinde de görülür.

Mustafa Kemal'in yanındaki arkadaşları da bu günleri hatıralarında anlatmıştır. Rauf Bey ve Dr. Refik Bey'in aktardıkları, yolculuğun büyük kısmının yazışma, tartışma ve plan yapmakla geçtiğini gösterir. Otomobillerin bozulduğu, yolların kapandığı saatlerde bile karargâh subayları yazışmaları kayda geçirmeyi sürdürüyordu.

Bir gecelik molanın uzun yankısı: değerlendirme

Tokat'ta geçen kısa süre, büyük kongrelerin, savaşların ya da antlaşmaların yanında küçük bir ayrıntı gibi görünebilir. Oysa Millî Mücadele'nin ilk aylarında hareketin geleceği, tam da bu tür küçük duraklarda kurulan ilişkilerle belirlendi. Bir telgraf memurunun işbirliği, bir mutasarrıfın tarafsız kalması, bir garnizon komutanının desteği, İstanbul'dan gelen emirlerin etkisini kırıyordu. Tokat'taki gece, Amasya'da ilan edilen ilkelerin vilayetlerde nasıl karşılandığını gösteren ilk sınavlardan biriydi ve bu sınav, Erzurum'a giden yolun açık kalmasını sağladı.

Bugün Tokat'ta bu geçişin hatırası, şehrin tarihî dokusu içinde yaşatılmaktadır. Yeşilırmak kıyısındaki bu eski ticaret şehri, Millî Mücadele'nin büyük anlatısında küçük ama anlamlı bir yere sahiptir.