Atatürk'ü Ankara'da İngiliz askerleri mi karşıladı? 27 Aralık 1919 ve Mayıs 1919 telgrafları

Yaygın kanı ve sorunun özü

Mustafa Kemal Paşa ve Heyet-i Temsiliye üyelerinin 27 Aralık 1919'da Ankara'ya gelişi, Millî Mücadele'nin dönüm noktalarından biridir. Sosyal medyada ve bazı köşe yazılarında bu güne dair farklı bir anlatı dolaşır: Ankara o gün İngiliz işgali altındaydı, Mustafa Kemal'i karşılayanlar arasında "iki tabur İngiliz askeri" vardı, İngiliz askerleri karşılamanın fotoğrafını ve filmini çekti, hatta İngiliz komutanı Mustafa Kemal'i selamladı.

Anlatı genellikle bir gazete kupürüyle paylaşılır. Kupürün üstünde Cumhuriyet gazetesinin "Atatürke Aid Menkıbeler" başlığı vardır. İddia, ilk bakışta dönemin bir tanığına dayandığı için güçlü görünür. Sorunun özü şudur: Aralık 1919'da Ankara'da bir İngiliz birliği var mıydı, yoksa birlik daha önce kenti terk etmiş miydi? Bu sorunun cevabı, Genelkurmay arşivindeki iki telgrafta ve Mustafa Kemal'in 1920 tarihli bir telgrafında bulunur.

27 Aralık 1919'da ne oldu?

Sivas Kongresi'nden sonra Heyet-i Temsiliye, mücadeleyi daha merkezî bir noktadan yönetmek için Ankara'ya geçme kararı aldı. Heyet Kayseri ve Kırşehir üzerinden gelerek 27 Aralık 1919'da Dikmen sırtlarından Ankara'ya girdi. 20. Kolordu Komutanı Ali Fuat (Cebesoy) Paşa, "Milli Mücadele Hatıraları" adlı kitabında o günü ayrıntılı biçimde anlatır.

Cebesoy'a göre Temsil Heyeti'nin üç otomobilden oluşan kafilesi Dikmen sırtlarında göründüğünde, yanında Vali Vekili Yahya Galip Bey olduğu hâlde heyeti Ankara adına karşıladı. Birinci otomobilde Mustafa Kemal Paşa, Hüseyin Rauf ve Ahmet Rüstem Beylerle yaver Cevat Abbas Bey vardı. Karşılayıcıların sırası bugün Harp Okulu'nun bulunduğu tepeden başlayıp istasyon civarına iniyor, oradan hükümet konağına uzanıyordu. Cebesoy, kalabalığı "otuz kırk bin" diye anlatanlar olduğunu, oysa Ankara'nın nüfusunun yirmi iki bini geçmediğini, bu yüzden karşılayıcıların çevreden ve uzaklardan geldiğini yazar.

Cebesoy'un uzun anlatımında Ankara Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti Reisi Müftü Rıfat Efendi, atlı millî süvari müfrezeleri ve yaya halk ayrı ayrı sayılır. İngiliz askerlerinden ise söz edilmez. Mustafa Kemal Paşa'nın Cebesoy'a "Cidden fevkalâde, tebrik ederim, Ankara hakikaten millî bir merkez hâline gelmiş" dediği aktarılır.

Arşiv ne diyor? Mayıs 1919 telgrafları

Mondros Mütarekesi'nden sonra Ankara'ya küçük bir İngiliz birliği gelmiş, tren istasyonuna yerleşmişti. Birliğin akıbeti, Ali Fuat Paşa'nın Genelkurmay'a (Erkânıharbiye-i Umumiye Riyaseti) çektiği iki şifre telgrafta yazılıdır. Telgraflar 1961'de Genelkurmay Harp Tarihi Dairesi'nin yayımladığı Harp Tarihi Vesikaları Dergisi'nde 908 ve 909 numaralı vesikalar olarak basılmıştır.

21 Mayıs 1919 tarihli ilk telgrafta Ali Fuat Paşa, Ankara'ya gelen İngiliz Yüzbaşı Selt'le görüştüğünü, Anadolu'daki İngiliz birliklerinin İstanbul'a dönmek için emir aldığını ve "Ankara'da bulunan İngiliz bölüğü de hareket için istasyona taşınmaktadır" diye bildirir. Ertesi gün, 22 Mayıs 1919'da çekilen ikinci telgraf ise kesindir: "Ankara'daki İngiliz bölüğü ile burada bulunmakta olan İngiliz zâbitanı bugünkü trenle hareket etmiş ve yalnız mümessil ve şimendifer kontrolları olan iki İngiliz zâbitinin burada kalmış olduğu mâruzdur."

Yani Mustafa Kemal Ankara'ya geldiğinde, İngiliz birliği yaklaşık yedi ay önce kenti terk etmişti. Geride kalanlar, demiryolu denetçisi ve temsilci olarak görev yapan iki subaydı. Bunlar Vitol (Whittall) kardeşler diye bilinen Hugh McKinley Whittall ve Vernon Whittall'dır. Aynı dönemde Ankara'da gözlemci olarak iki Fransız subayı da vardı.

Cebesoy'un sonraki anlatımı

Ali Fuat Cebesoy, yıllar sonra verdiği bir röportajda (Ali Fuat Cebesoy'un Arşivinden Askeri ve Siyasi Belgeler, haz. Osman Selim Kocahanoğlu, s. 286-287) Ankara'daki İngilizlerle ilk karşılaşmasını anlatır. Ankara'ya geldiği gün yanına gelen iki İngiliz temsilcinin kendisini selamlamadan oturduğunu, bu yüzden onlara cevap vermediğini ve üç gün merkez kumandanlığında tuttuğunu söyler. Ardından Ankara'daki İngiliz taburunu teftiş etmek istediğini, bunu duyan İstanbul'un taburun geri çekilmesini emrettiğini, ancak mümessilleri "kontrol memuru" oldukları için göndermediğini aktarır. Bu anlatım da birliğin Mustafa Kemal gelmeden önce, Cebesoy'un Ankara'ya gelişinin hemen ardından çekildiğini gösterir.

Kupür nereden çıktı? Yahya Galip'in hatıraları

Dolaşan kupürün kaynağı, 1919'da Ankara Vali Vekili olan ve karşılamayı düzenleyenlerden Yahya Galip (Kargı)'dir. Atatürk'ün vefatından sonra Cumhuriyet gazetesinde yayımlanan hatıralarında şunları yazar: "Dikmen sırtları, bir bayram yerine dönmüştü. Bir müddettenberi Ankaraya gelip yerleşmiş olan iki tabur İngiliz askeri de Mustafa Kemali karşılamağa gelenler arasındaydı." Devamında İngiliz askerlerinin karşılamanın fotoğrafını ve filmini çektiğini, Mustafa Kemal'in onları gördüğü hâlde ses çıkarmadığını anlatır.

Sosyal medyada paylaşılan görsel tek bir gazete sayfası değildir. Cumhuriyet'in 30 Kasım 1938 tarihli sayısının 5. sayfasındaki "Atatürk Ankaraya ilk geldiği gün bir Peygamber gibi karşılanmıştı" başlıklı yazıya, 1 Aralık 1938 sayısının 5. sayfasındaki "Bu arada, İngiliz askerleri de boş durmamakta idiler…" cümlesi eklenerek iki ayrı günün sayfası birleştirilmiştir.

Benzer bir sahne Enver Behnan Şapolyo'nun "Kemal Atatürk ve Milli Mücadele Tarihi" kitabında (1958, s. 372) ve Atatürk üzerine derlenen ansiklopedik eserlerde de geçer: İstasyonda "İngiliz Kumandanı Mister Vitol" yağız bir atın üstünde durmakta, Forbus adlı bir İngiliz fotoğraf çekmektedir. Şapolyo kendi otobiyografisinde Ankara'ya 10 Ekim 1920'de, yani karşılamadan yaklaşık dokuz buçuk ay sonra geldiğini yazar.

İddianın izi: kim, nerede, nasıl söyledi?

a) İlk görüldüğü yer. "İki tabur İngiliz askeri" ifadesi ilk kez Yahya Galip'in 30 Kasım-1 Aralık 1938 tarihli Cumhuriyet hatıralarında yer alır. "Vitol atın üstünde" sahnesi ise Şapolyo'nun 1958 tarihli kitabındadır.
b) Zaman çizelgesi. Araştırmacı yazar Cengiz Özakıncı'ya göre iddia, "Atatürk İngilizlerle anlaşmıştı" tezini desteklemek için 2019'dan itibaren yeniden gündeme getirildi. Özakıncı, 2020'de video yayınlarıyla ve Hugh McKinley Whittall'ın anılarını inceleyen çalışmasıyla iddiaya cevap verdi. Kupür 1 Eylül 2026'da X'te tekrar yayıldı; 4 Eylül 2026'da doğrulama çalışmasıyla yanıtlandı.
c) Kimler söyledi? Tarihçi yazar Mustafa Armağan, Yeni Akit'teki "Ankara'da Mustafa Kemal Paşa'yı karşılayanlar arasında İngiliz kuvvetleri de vardı" başlıklı yazısında Yahya Galip'in sözlerini ve Vitol'ün Mart 1920'deki ayrılışını aktararak karşılamada İngiliz ve Fransız birliklerinin bulunduğunu savundu. Gazeteci-yazar Kemal Ateş ise Aydınlık'taki yazısında Şapolyo'ya ve Çelik İbrahim Efe'nin anlatımına dayanarak istasyonda bir İngiliz birliği bulunduğunu, ancak bu birliğin Mustafa Kemal'i karşılamadığını, yalnızca seyrettiğini yazdı. 1 Eylül 2026'da tarihçi yazar Cengiz Acar, kupürü X'te "Bu sefer yorum yapmayacağım" notuyla paylaştı.
d) Sosyal medya örneği. 1 Eylül 2026 tarihli paylaşım, Cumhuriyet'in iki farklı günden birleştirilmiş sayfasını içerir ve iddianın yayılışının tipik örneğidir. Gönderi 17 binden fazla gösterim ve 138 yeniden paylaşım aldı.
e) Karşı kanıt ve hüküm. 21-22 Mayıs 1919 tarihli telgraflar İngiliz bölüğünün Ankara'dan ayrıldığını, yalnızca iki denetim subayının kaldığını belgeler. Cebesoy'un karşılama anlatısında İngiliz askeri yoktur. Hüküm: Atatürk'ü 27 Aralık 1919'da "iki tabur İngiliz askeri" karşılamadı; iddia yanlıştır. Karşılama sırasında istasyonda bir İngiliz temsilcinin bulunmuş olması ayrı bir konudur ve birlik varlığı anlamına gelmez.

Sonuç

Mütareke döneminde Ankara'da bir İngiliz birliği bulunduğu doğrudur; ancak bu birlik 22 Mayıs 1919'da trenle kentten ayrılmıştır. Mustafa Kemal 27 Aralık 1919'da Ankara'ya geldiğinde kentte yalnızca iki İngiliz denetim subayı vardı ve bunların sonuncusu 11 Mart 1920'de Ankara'dan ayrıldı. Yahya Galip'in 1938'de, olaydan on dokuz yıl sonra kaleme aldığı "iki tabur" ifadesi, dönemin arşiv belgeleriyle çelişir.

İngiliz askerleri iddiası, tarihlerin birbirine karıştırılmasının nasıl güçlü bir anlatı üretebildiğini gösteriyor. Mayıs 1919'da kentte bir İngiliz birliği bulunması gerçek; Aralık 1919'daki karşılamayı bu bilgiyle birleştirmek ise yedi aylık bir farkı yok sayıyor. Bizce olaydan yıllar sonra yazılan anıların arşiv belgeleriyle karşılaştırılması burada belirleyici oldu. Anı yazarlarının iyi niyetli olsalar bile ayrıntıları karıştırabildiğini kabul etmek gerekiyor. Okur açısından en sağlıklı yol, tek bir hatırata dayanan çarpıcı ifadeleri dönemin telgraf ve raporlarıyla birlikte okumaktır; bu örnekte belgeler açık bir tablo çiziyor.