Cemil Cahit Toydemir (1883-1956): Amasya'daki 5. Kafkas Tümeni'nden Sivas Kongresi'ne ve 1. Ordu'ya

Amasya'da Mustafa Kemal'i karşılayan komutan

Haziran 1919'da Mustafa Kemal Paşa Havza'dan Amasya'ya geçtiğinde, şehirdeki en önemli askerî güç 5. Kafkas Tümeni'ydi. Tümenin komutanı Yarbay Cemil Cahit Bey'di. Amasya Genelgesi'nin yayımlandığı günlerde ve sonrasında Sivas Kongresi'nin güvenliğinde bu tümen ve komutanı önemli bir rol oynadı. Cemil Cahit Bey, ilerleyen yıllarda Toydemir soyadını aldı, orgeneralliğe yükseldi, 1. Ordu'ya komuta etti ve bir dönem Millî Savunma Bakanı oldu.

Ubıh bir ailenin oğlu

Cemil Cahit, 1883'te İstanbul'da doğdu. Ailesi, Kafkasya'dan Osmanlı topraklarına göç eden Ubıh asıllı bir aileydi. Babası Mehmet Cahit Bey'di. 1902'de Harbiye'den teğmen olarak mezun oldu. Subaylığının ilk yıllarını Beyrut ve Hicaz'daki birliklerde geçirdi.

1909-1914 yıllarında yüzbaşı olarak Trablusgarp ve Balkan savaşlarında bulundu. Birinci Dünya Savaşı'nda binbaşı rütbesiyle 53. Alay'ı yönetti, ardından 33. Tümen'in komutan vekilliğini üstlendi. 1918 yazında yarbaylığa yükseldi ve Kafkas Cephesi'ndeki birliklerin başına geçti. Savaşın son aylarında 1. Kafkas Tümeni'ni yönetti.

Mütareke günlerinde Amasya

Mondros Mütarekesi'nden sonra Osmanlı ordusu hızla terhis ediliyor, silahlar ve cephane İtilaf devletlerinin denetimine bırakılıyordu. Karadeniz kıyısında ve iç bölgelerde ise asayişsizlik artıyordu. Mayıs 1919'da 5. Kafkas Tümeni'nin başına getirilen Cemil Cahit Bey, bu ortamda Amasya'da bulunuyordu.

Mustafa Kemal Paşa 12 Haziran 1919'da Amasya'ya geldi. Şehirde coşkuyla karşılandı ve burada kaldığı günlerde Ali Fuat Paşa, Rauf Bey ve Refet Bey ile bir araya geldi. Dokuzuncu Ordu Müfettişi olarak bölgedeki komutanlarla temas kurdu. Cemil Cahit Bey, onu destekleyen ilk komutanlardan biri oldu. Amasya'da 21-22 Haziran 1919'da yazılan genelgede, milletin istiklalini yine milletin azim ve kararının kurtaracağı ilan edildi. Bu genelgenin yayımlandığı şehirdeki tümen komutanının desteği, Milli Mücadele'nin ilk adımlarının güvenlik içinde atılmasını sağladı.

Müfettişliğin sona ermesinden sonra

Amasya Genelgesi İstanbul'da büyük tepki doğurdu. Mustafa Kemal Paşa'nın görevden alınması gündeme geldi ve Paşa, 8 Temmuz 1919 gecesi hem müfettişlikten hem de askerlikten istifa etti. Bu andan sonra resmî bir askerî sıfatı kalmamıştı. Hareketin devam edebilmesi, büyük ölçüde bölgedeki komutanların onu tanımaya devam etmesine bağlıydı. Kâzım Karabekir Paşa'nın Erzurum'daki tavrı bu açıdan belirleyiciydi; Amasya ve Sivas çevresindeki tümen komutanlarının desteği de aynı zincirin halkalarıydı.

Cemil Cahit Bey, bu kritik günlerde Mustafa Kemal Paşa'nın yanında kalan komutanlar arasındaydı. Mütareke koşullarında İstanbul'daki Harbiye Nezareti'nin emirlerine karşı çıkmak, bir subay için meslek hayatını ve hatta canını tehlikeye atmak anlamına geliyordu.

Sivas Kongresi'nin güvenliği

Sivas Kongresi 4 Eylül 1919'da toplandı. Kongreden önce İstanbul hükümetinin, Elazığ Valisi Ali Galip'i kullanarak kongreyi dağıtma ve Mustafa Kemal Paşa'yı tutuklatma girişimi ortaya çıktı. Bu girişimin haber alınması ve önlenmesinde bölgedeki milli kuvvetler ve komutanlar birlikte hareket etti. Kongrenin yapıldığı günlerde Sivas'ta çekilen fotoğraflardan birinde Mustafa Kemal Paşa ile Cemil Cahit Bey yan yanadır.

Kongreden sonra Heyet-i Temsiliye, Anadolu'nun büyük bölümünde fiilî yönetimi üstlendi. Cemil Cahit Bey ve tümeni, Anadolu'daki düzenin sağlanmasında ve İstanbul'dan gelen engellemelerin karşılanmasında görev almaya devam etti.

Kurtuluş Savaşı ve sonrası

1921'de albaylığa yükselen Cemil Cahit Bey, 21 Ocak 1922'de 10. Tümen komutanlığına atandı. Savaştaki hizmetleri nedeniyle kırmızı şeritli İstiklal Madalyası ile ödüllendirildi. 1923'te Niğde bölgesine gönderilen 41. Tümen'in komutanı oldu. Bu dönemde Aladağlar'daki Demirkazık Zirvesi'ne, kayıtlara geçen ilk tırmanış onun subay ve erlerden oluşan ekibiyle yapıldı.

1927'de general oldu. Millî Savunma Bakanlığı'nda müsteşarlık, 5. Kolordu komutanlığı ve Askerî Temyiz Mahkemesi görevleri izledi. 1939'da Jandarma Genel Komutanlığı'na, 1940'ta 20. Kolordu'ya atandı. 1942'de orgeneralliğe yükseldi.

1943: Almanya'ya giden heyet

İkinci Dünya Savaşı sürerken Almanya, Türkiye'den bir askerî heyetin ülkeyi ziyaret etmesini istedi. Cumhurbaşkanı İsmet İnönü, bu heyetin başına o sırada 1. Ordu'nun komutanı olan Cemil Cahit Toydemir'i getirdi. Heyet 1943 yazında Almanya'da Atlantik Duvarı'nı ve Doğu Cephesi'ndeki birlikleri gezdi, Alman devlet ve ordu yöneticileriyle görüştü.

Toydemir dönüşünde gördüklerini bir rapor hâlinde İnönü'ye sundu. Raporun vardığı sonuç, Almanya'nın savaşı kaybedeceği yönündeydi. Türkiye'nin savaş boyunca tarafsızlığını koruma kararı, bu tür gözlemlerle de desteklendi.

Bakanlık ve son yıllar

1946'da emekli olan Toydemir, aynı yıl İstanbul milletvekili seçildi ve Recep Peker hükümetinde Millî Savunma Bakanı oldu. Ordunun yeniden düzenlenmesiyle görevlendirildi, ancak bu süreçte çıkan tartışmalar üzerine 1947'de görevinden ayrıldı. 15 Temmuz 1956'da İstanbul'da hayatını kaybetti.

Amasya'dan Berlin'e uzanan bir sadakat

Cemil Cahit Toydemir'in hayatı, Milli Mücadele'nin ilk günlerinde verilen kararların ne kadar kişisel bir cesaret istediğini gösteriyor. Mütareke koşullarında İstanbul'un emirlerine değil, Amasya'ya gelen bir müfettişin çağrısına kulak veren bir tümen komutanı, sonraki yıllarda Cumhuriyet ordusunun en üst kademelerine yükseldi. 1943'teki raporu ise aynı sağduyunun ülkeyi bir dünya savaşının dışında tutmaya da katkı sağladığını düşündürüyor.