Edirnekapı Mihrimah Sultan Camii: Sinan'ın surlar üzerindeki ışık kafesi

İstanbul'un kara surlarının yanında, şehrin en yüksek tepelerinden birinde yükselen Edirnekapı Mihrimah Sultan Camii, Mimar Sinan'ın en cesur tasarımlarından biridir. Caminin kubbesi, dört büyük kemer üzerine oturur ve bu kemerlerin içindeki duvarlar pencerelerle doludur. Böylece iç mekân, adeta ışıktan bir kafese dönüşür. Cami, Kanuni Sultan Süleyman'ın kızı Mihrimah Sultan için yapıldı. Bu yazıda caminin yapım hikâyesini, mimarisini, depremlerle sınanmasını ve çevresinde oluşan efsaneleri anlatıyoruz.

Mihrimah Sultan

Mihrimah Sultan, Kanuni Sultan Süleyman ile Hürrem Sultan'ın tek kızıydı. 1522 civarında doğdu. 1539'da, daha sonra sadrazam olacak olan Rüstem Paşa ile evlendi. Babasının ve kocasının yanında devlet işlerinde etkili bir rol oynadı. Hürrem Sultan'ın ölümünden sonra, babasının en yakın danışmanlarından biri oldu.

Mihrimah Sultan, büyük bir servete sahipti ve bu serveti hayır işlerine harcadı. İstanbul'da iki cami yaptırdı: biri Üsküdar'da, iskele yakınında, diğeri Edirnekapı'da. Ayrıca Hac yolunda su kuyuları ve çeşmeler yaptırdı. 1578'de öldü ve babasının Süleymaniye'deki türbesine gömüldü.

Üsküdar ve Edirnekapı

Mihrimah Sultan için Mimar Sinan'ın yaptığı ilk cami, Üsküdar'daki İskele Camii'dir. Bu cami, 1548'de tamamlandı. Edirnekapı'daki cami ise daha sonra, Rüstem Paşa'nın ölümünden sonraki yıllarda yapıldı.

Mimarisi: dört kemer ve bir kubbe

Edirnekapı Mihrimah Sultan Camii, kare bir plan üzerine oturan tek bir kubbeyle örtülüdür. Kubbe, köşelerdeki dört büyük ayağa dayanan dört kemer tarafından taşınır. Sinan, bu kemerlerin içindeki duvarları taşıyıcı olmaktan çıkardı ve onları pencerelerle doldurdu. Bu tasarım, iç mekâna olağanüstü miktarda ışık girmesini sağladı.

Kubbenin çapı yaklaşık yirmi metredir ve yüksekliği otuz yedi metreyi aşar. Kubbenin kasnağında da çok sayıda pencere vardır. Caminin yan taraflarında, üç kubbeyle örtülü galeriler bulunur. Bu galeriler, yapının ağırlığını dengelemeye yardımcı olur.

Caminin tek minaresi vardır. Bu, padişah kızlarının yaptırdığı camilerde sık görülen bir uygulamadır; çünkü çok minareli camiler genellikle padişahlara ayrılırdı.

Külliye

Cami, bir külliyenin parçasıdır. Külliyede bir medrese, bir hamam, bir sıbyan mektebi, bir türbe ve dükkânlar bulunur. Cami, yüksek bir platform üzerine oturur ve bu platformun altında dükkânlar yer alır. Dükkânlardan elde edilen kira gelirleri, külliyenin giderlerini karşılamak için vakfa bağlanmıştır.

Medrese, caminin avlusunu çevreleyen revakların arkasında yer alır. Hamam ise caminin hemen yakınındadır ve bugün de kullanılmaktadır.

Sinan'ın imzası

Mimar Sinan, hayatının sonlarına doğru yaptırdığı yapıları listelediği eserlerde, Edirnekapı'daki camiyi de saymıştır. Bu listeler, Sâî Mustafa Çelebi'nin kaleme aldığı Tezkiretü'l-Bünyân ve Tezkiretü'l-Ebniye adlı eserlerde yer alır. Bu eserler, Sinan'ın kendi anlatımına dayanan ve onun yapılarını kayda geçiren önemli belgelerdir. Edirnekapı Mihrimah Sultan Camii'nin bu listelerde bulunması, yapının Sinan'a ait olduğunu kesin biçimde gösterir.

Sanat tarihçileri, bu caminin Sinan'ın kariyerinin olgunluk döneminde yapıldığını ve onun Selimiye'ye uzanan arayışının bir aşaması olduğunu düşünür. Tek kubbeli, geniş ve aydınlık bir iç mekân yaratma çabası, Sinan'ın sonraki büyük yapılarında da devam etti.

Depremler

Edirnekapı Mihrimah Sultan Camii, tarihi boyunca birçok depremle sınandı. 1719 ve 1766 depremlerinde ağır hasar gördü ve onarıldı. 10 Temmuz 1894 depreminde ise minaresi yıkıldı ve kubbesinde çatlaklar oluştu. Bu depremden sonra cami uzun süre kapalı kaldı.

Yirminci yüzyılda yapılan onarımlarla cami yeniden ibadete açıldı. 1999 Marmara depreminden sonra yapılan incelemelerde, yapının taşıyıcı sisteminde sorunlar tespit edildi ve kapsamlı bir restorasyon gerçekleştirildi.

Caminin çevresi ve Edirnekapı

Edirnekapı, Bizans döneminde Harisios Kapısı olarak bilinen ve şehrin batıdaki ana kapılarından biriydi. Fatih Sultan Mehmed'in 1453'te şehre bu kapıdan girdiği anlatılır. Osmanlı döneminde kapı, Edirne'ye giden yolun başlangıç noktası olduğu için Edirnekapı adını aldı. Caminin bu kapının yanında yapılması, yapıya hem simgesel hem de pratik bir önem kazandırdı. Kapının dışında uzanan büyük mezarlık, yüzyıllar boyunca İstanbulluların defnedildiği yerlerden biri oldu.

Efsane: Sinan ve Mihrimah

Edirnekapı Mihrimah Sultan Camii'nin çevresinde, son yıllarda yaygınlaşan romantik bir anlatı vardır. Bu anlatıya göre Mimar Sinan, Mihrimah Sultan'a âşıktı ve bu aşkını iki caminin konumuyla ifade etti. Üsküdar'daki caminin Mihrimah'ın annesine, Edirnekapı'daki caminin ise kendisine adandığı; her yıl 21 Mart'ta, birinin ardında güneş batarken diğerinin ardında ayın doğduğu anlatılır.

Taşın içine ışık yerleştirmek: Sinan'ın denemesi

Edirnekapı Mihrimah Sultan Camii, Mimar Sinan'ın mimari düşüncesinin en ileri denemelerinden biridir. Sinan, bu yapıda kubbeyi taşıyan sistemi kemerlere ve ayaklara indirgedi ve duvarları taşıyıcı olmaktan kurtardı. Böylece duvarlar, ışığın içeri girdiği büyük yüzeylere dönüştü. Bu yaklaşım, Osmanlı mimarisinde iç mekânın aydınlatılması konusunda yeni bir anlayışın ifadesiydi.

Caminin konumu da dikkat çekicidir. Şehrin en yüksek tepelerinden birinde ve surların hemen yanında yer alan cami, İstanbul'a kara yoluyla gelenlerin ilk gördüğü büyük yapılardan biriydi. Bu konum, caminin şehrin silüetindeki rolünü güçlendirdi.

Caminin depremlerle sınanması ise bu cesur tasarımın bedelini gösterir. Taşıyıcı duvarların azaltılması, yapıyı depremlere karşı daha hassas hâle getirdi. Yine de cami, her depremden sonra onarılarak ayakta kaldı. Bugün yapı, Sinan'ın ışık ve taş arasında kurduğu dengenin en etkileyici örneklerinden biri olarak İstanbul'un kara surları yanında yükselmeye devam ediyor. Etrafında oluşan romantik efsane ise, yapının insanlar üzerinde bıraktığı derin etkinin bir göstergesidir. Belgelerin söylemediği bir aşkı aramak yerine, taşın ve ışığın kendi diliyle anlattığı ustalığa bakmak, yapıyı anlamanın daha sağlam bir yoludur.