Prizren'deki Sinan Paşa Camii: Şadırvan Meydanı'na bakan kubbe ve Kosova'nın Osmanlı silueti

Sinan Paşa Camii, Kosova'nın tarihî şehri Prizren'in merkezinde, Bistrica Çayı'nın kıyısında yükselen ve şehrin siluetini belirleyen Osmanlı yapısıdır. 1615'te, Osmanlı devlet adamı Sofu Sinan Paşa tarafından yaptırıldı. Caminin kubbesi ve 43 metrelik minaresi, Prizren'in kalesinden bakıldığında şehrin ortasında ilk göze çarpan yapıdır. Yapı, 2011–2016 arasında kapsamlı bir restorasyondan geçti. Bu yazıda caminin tarihini, mimarisini ve Prizren'in Osmanlı dönemindeki yerini ele alıyoruz.

Prizren: Rumeli'nin kültür şehri

Prizren, 1455'te Osmanlı yönetimine geçti ve 1912'ye kadar yaklaşık beş yüz yıl Osmanlı şehri olarak kaldı. Şehir, Adriyatik kıyısını Balkanlar'ın içlerine bağlayan ticaret yolları üzerinde bulunuyordu ve zanaatkârlığıyla tanınıyordu. Prizren'in filigran gümüş işçiliği, bugün de şehrin simgesidir. Osmanlı döneminde şehirde onlarca cami, medrese, hamam ve han inşa edildi. 19. yüzyılda Prizren, Arnavut ulusal hareketinin önemli bir merkezi oldu; 1878'de toplanan Prizren Birliği, Arnavut topraklarının Berlin Kongresi'ndeki paylaşımına karşı çıktı.

Prizren, bugün Kosova'nın en iyi korunmuş tarihî şehri sayılır. Şehirde Türkçe, Arnavutça, Boşnakça ve Sırpça konuşulur; Türkçe, belediye düzeyinde resmî dillerden biridir. Bu dil çeşitliliği, şehrin Osmanlı döneminden kalan çok kültürlü karakterinin bir yansımasıdır.

Bani: Sofu Sinan Paşa

Caminin banisi Sofu Sinan Paşa, Prizren doğumlu bir Osmanlı devlet adamıdır. Kaynaklarda, Bosna ve Rumeli'de çeşitli idarî görevlerde bulunduğu ve sonra vezirliğe yükseldiği anlatılır. Bazı yerel geleneklerde ise Prizren'den çıkan bir ilim adamı olduğu ve "Sofu" lakabını dindarlığından aldığı söylenir. Sinan Paşa, doğduğu şehre bir cami, bir mektep ve bir hamam yaptırdı. Caminin malzemesinin, şehrin yakınındaki tahrip edilmiş Ortaçağ Sırp manastırı Sveti Arhangeli'den (Kutsal Başmelekler Manastırı) getirildiği rivayet edilir; bu konu, Sırp ve Arnavut tarih yazımlarında farklı biçimlerde ele alınır.

Mimari ve süsleme

Sinan Paşa Camii, kare planlı ve tek kubbeli bir yapıdır. Kubbe, yaklaşık 14 metre çapındadır ve sekizgen bir kasnağa oturur. Caminin önünde, üç kubbeyle örtülü bir son cemaat yeri vardır. Yapı, kesme taştan inşa edilmiştir ve dış cephesi sade bir görünüme sahiptir; buna karşılık iç mekân, zengin kalem işi süslemelerle doludur.

İç mekândaki süslemeler, çiçek motifleri, kıvrık dallar, kandiller ve mimari tasvirler içerir. Bu süslemelerin bir kısmı 17. yüzyıla, bir kısmı ise 18. ve 19. yüzyıllardaki yenilemelere aittir. Süslemeler arasında yer alan şehir ve köşk tasvirleri, Balkanlar'daki Osmanlı duvar resminin ilgi çekici örnekleri arasında sayılır. Mihrap ve minber mermerdendir; minberin korkulukları ince geometrik işlemelerle süslenmiştir.

Yüzyıllar boyunca Sinan Paşa Camii

Cami, Osmanlı döneminde Prizren'in ana cuma camisi olarak hizmet verdi. 1912'de Prizren'in Sırbistan'a geçmesinden sonra da ibadete açık kaldı. İkinci Dünya Savaşı ve Yugoslavya dönemi boyunca cami, birkaç kez onarıldı; 1970'lerde yapılan bir restorasyonda kubbe ve minare güçlendirildi. 1999 Kosova savaşı sırasında Prizren, büyük bir yıkım yaşamadı; ancak 2004 Mart olaylarında şehirdeki bazı Sırp Ortodoks kiliseleri zarar gördü. Bu olaylar, Prizren'in çok katmanlı mirasının ne kadar kırılgan olduğunu da gösterdi.

2011–2016 arasında Türkiye'nin TİKA aracılığıyla desteklediği restorasyonda, caminin kubbesi, kurşun kaplaması, iç süslemeleri ve son cemaat yeri onarıldı. Restorasyon sırasında, eski süslemelerin altında daha erken dönemlere ait boya katmanları tespit edildi ve bunların bir kısmı açığa çıkarıldı.

Şadırvan Meydanı ve çevresi

Sinan Paşa Camii, Prizren'in kalbi sayılan Şadırvan Meydanı'na yakın bir konumdadır. Meydan, Osmanlı döneminden kalma bir çeşme ve çevresindeki kahvehanelerle şehrin buluşma noktasıdır. Bistrica üzerindeki taş köprü, meydanı caminin bulunduğu yakaya bağlar. Yakınlardaki Gazi Mehmed Paşa Hamamı, Emin Paşa Camii ve Mehmed Paşa Camii, şehrin Osmanlı dokusunu tamamlar. Prizren Kalesi'nden aşağıya bakıldığında, bu yapıların kubbeleri ve minareleri, Ortodoks kiliselerinin çan kuleleriyle birlikte şehrin çok katmanlı siluetini oluşturur.

Prizren Birliği ve şehrin 19. yüzyılı

10 Haziran 1878'de Prizren'de toplanan Prizren Birliği, Arnavut ulusal hareketinin dönüm noktalarından biridir. Birlik, Berlin Kongresi'nde Arnavutların yaşadığı toprakların Karadağ, Sırbistan ve Yunanistan'a verilmesine karşı çıktı. Toplantılar, Sinan Paşa Camii'ne yakın bir medresede yapıldı; bu bina bugün Prizren Birliği Müzesi olarak hizmet verir. Birlik, başlangıçta Osmanlı yönetiminin desteğini aldı; ama sonra özerklik talepleri nedeniyle Osmanlı ordusu tarafından dağıtıldı. Bu olay, Osmanlı ile Arnavutlar arasındaki ilişkilerin karmaşıklığını gösterir. Prizren'in camileri, medreseleri ve çarşısı, bu dönemde hem Osmanlı sadakatinin hem de yükselen Arnavut milliyetçiliğinin mekânı oldu. Arnavut tarih yazımında Prizren Birliği, ulusal uyanışın başlangıcı sayılır; Osmanlı belgelerinde ise birlik, önce bir müttefik, sonra bir asayiş sorunu olarak görülür.

Sonuç: Bistrica kıyısında bir kubbe

Sinan Paşa Camii, Prizren'in kalbinde dört yüz yıldır ayakta duran ve şehrin bütün kimliklerini aynı anda çağrıştıran bir yapıdır. Kalem işleri, kubbesi ve minaresiyle, Rumeli'deki Osmanlı mimarisinin olgun bir örneğidir.

Bize göre Sinan Paşa Camii, Balkan mirasının tek bir ulusal anlatıya sığdırılamayacağını en açık biçimde gösteren yapılardan biridir. Caminin taşlarının nereden geldiği tartışması bile, Prizren'in tarihinin iç içe geçmiş katmanlarını anlamak için bir fırsattır. Bu katmanları birbirine karşı değil, birlikte okumak, şehrin geleceği için de en sağlıklı yoldur.