Mangalia'daki Esmahan Sultan Camii (1575): Romanya'nın ayakta kalan en eski camisi

Romanya'nın Karadeniz kıyısındaki küçük liman şehri Mangalia'da, 16. yüzyıldan kalma taş bir cami bugün de ibadete açık olarak ayakta duruyor: Esmahan Sultan Camii. Cami, kitabesine göre 1575'te, Sultan II. Selim'in kızı ve sadrazam Sokullu Mehmed Paşa'nın eşi Esmahan Sultan adına yaptırıldı. Romanya'da ayakta kalan en eski cami olarak kabul edilir. Caminin çevresindeki eski mezarlık, Osmanlı döneminden kalma mezar taşlarıyla doludur. Bu yazıda, Esmahan Sultan Camii'nin tarihini, Mangalia'nın Osmanlı dönemindeki yerini ve caminin bugün Romanya'daki Müslüman topluluk için taşıdığı anlamı anlatıyoruz.

Mangalia: antik Kallatis'ten Osmanlı Mankalya'sına

Mangalia, antik çağda Yunan kolonisi olarak kurulan Kallatis şehrinin yerinde bulunur. Şehir, Roma ve Bizans dönemlerinde de önemli bir liman olarak varlığını sürdürdü. 15. yüzyılda Osmanlı yönetimine girdi ve Osmanlı kaynaklarında Mankalya adıyla anıldı. Dobruca bölgesinin bir parçası olan Mankalya, Osmanlı döneminde küçük ama canlı bir liman kasabası oldu. Şehirde Türk, Tatar, Rum, Bulgar ve Romen nüfus bir arada yaşıyordu.

Dobruca, Osmanlı döneminde Türk ve Tatar nüfusun yoğun olarak yerleştiği bir bölgeydi. Bölgede Osmanlı'nın erken dönemlerinden itibaren Anadolu'dan gelen Türkmen grupları ve sonraki yüzyıllarda Kırım'dan gelen Tatarlar yerleşti. Bu nüfusun torunları, bugün de Romanya'nın Dobruca bölgesinde yaşamaya devam ediyor.

Esmahan Sultan: bir padişah kızı

Esmahan Sultan, Sultan II. Selim'in kızı ve Kanuni Sultan Süleyman'ın torunuydu. 1562'de, dönemin en güçlü devlet adamlarından biri olan Sokullu Mehmed Paşa ile evlendi. Sokullu, Kanuni'nin son yıllarında, II. Selim döneminde ve III. Murad'ın ilk yıllarında sadrazam olarak devleti yönetti. Esmahan Sultan ve Sokullu Mehmed Paşa, Osmanlı'nın dört bir yanında camiler, medreseler, köprüler ve kervansaraylar yaptırdı. İstanbul'daki Kadırga Sokullu Mehmed Paşa Camii, Mimar Sinan'ın eserlerinden biri olarak Esmahan Sultan adına yaptırıldı.

Mangalia'daki cami de bu hayır eserlerinden biriydi. Caminin kitabesi, 1575 tarihini taşır ve Esmahan Sultan'ın adını anar. Caminin Mimar Sinan'ın bir eseri olup olmadığı tartışmalıdır; Sinan'a atfedilen eser listelerinde bu cami yer almaz.

1878'den sonra: Romanya'da bir Osmanlı mirası

1878'de Berlin Antlaşması ile Kuzey Dobruca, Romanya'ya bırakıldı. Mangalia da bu bölgenin bir parçası olarak Romanya yönetimine girdi. Bu değişiklikten sonra bölgedeki Türk ve Tatar nüfusun bir kısmı Osmanlı topraklarına göç etti. Ancak önemli bir kısmı Dobruca'da kaldı. Romanya yönetimi, bölgedeki Müslüman topluluğun dinî kurumlarını tanıdı. Bugün Romanya'da Müslümanların dinî işleri, merkezi Köstence'de (Constanța) bulunan Romanya Müftülüğü tarafından yürütülür.

Esmahan Sultan Camii, 20. yüzyılda birkaç kez onarıldı. Cami, Romanya'nın tarihî anıtlar listesinde yer alır ve devlet tarafından korunur. Son yıllarda Türkiye'nin de desteğiyle restorasyon çalışmaları yapıldı. Cami bugün hem Mangalia'nın Müslüman topluluğu için bir ibadet yeri hem de turistler için önemli bir tarihî eser olarak hizmet veriyor.

Dobruca'nın Müslüman mirası

Esmahan Sultan Camii, Dobruca'daki Osmanlı mirasının yalnızca bir örneği. Köstence'de 1913'te Romanya kralı I. Carol'ün adıyla yaptırılan büyük cami, bugün Köstence'nin simgelerinden biri. Babadağ'da, Osmanlı döneminden kalma Gazi Ali Paşa Camii ve Sarı Saltuk'a atfedilen türbe yer alır. Medgidia (Mecidiye) şehri ise adını Sultan Abdülmecid'den alır. Bu eserler, Dobruca'nın yüzyıllar boyunca Osmanlı dünyasının bir parçası olduğunu ve bu mirasın bugün de yaşadığını gösteriyor.

Caminin mimarisi ve hazîresi

Esmahan Sultan Camii, Osmanlı'nın 16. yüzyıl taşra camilerinin karakteristik özelliklerini taşır. Cami, tek mekânlı bir ibadet alanından oluşur ve taş duvarlarıyla sağlam bir yapı olarak inşa edilmiştir. Caminin girişinde, cemaatin toplandığı bir giriş bölümü bulunur. Minare, caminin yanında yükselir ve şerefesiyle Mangalia'nın siluetinde belirgin bir yer tutar.

Caminin iç mekânında, mihrap ve minber Osmanlı geleneğine uygun biçimde düzenlenmiştir. Caminin iç mekânı, yüzyıllar içinde yapılan onarımlara rağmen sade ve huzurlu bir ibadet ortamı olarak korunmuştur.

Caminin avlusunda, Osmanlı döneminden kalma bir hazîre, yani mezarlık bulunur. Mezar taşlarının bir kısmı, Osmanlı Türkçesiyle yazılmış kitabeler taşır. Bu taşlar, Mangalia'nın Osmanlı dönemindeki Müslüman nüfusunun adlarını, unvanlarını ve vefat tarihlerini kaydeder. Bazı mezar taşlarının üzerinde, Osmanlı mezar taşı geleneğine uygun olarak sarık ya da başlık biçiminde süslemeler görülür. Bu hazîre, Dobruca'daki Osmanlı mezar taşı sanatının korunmuş örneklerinden biridir.

Mangalia, bugün Romanya'nın Karadeniz kıyısında bir tatil kasabasıdır. Yaz aylarında Romanya'nın farklı yerlerinden gelen turistler, Esmahan Sultan Camii'ni de ziyaret eder. Cami, Romanya'da Osmanlı mirasını tanıtmak isteyenler için önemli bir duraktır ve Romanya Müslüman Müftülüğü tarafından yönetilir.

Bir caminin dört yüz elli yılı

Esmahan Sultan Camii, dört yüz elli yıla yakın bir süredir Mangalia'da ayakta duruyor. Bu süre boyunca şehir, Osmanlı'dan Romanya'ya geçti, nüfusu değişti, savaşlar ve göçler yaşadı. Ancak cami, Mangalia'nın Müslüman topluluğunun ibadet yeri olmaya devam etti. Bu süreklilik, Osmanlı mirasının Balkanlar'da yalnızca taş yapılar olarak değil, yaşayan topluluklar olarak da sürdüğünü gösteriyor.

Bizce Esmahan Sultan Camii, Türkiye ile Romanya arasındaki ortak tarihin en somut simgelerinden biri. Caminin Romanya devleti tarafından korunması ve Türkiye'nin desteğiyle onarılması, iki ülke arasındaki kültürel işbirliğinin güzel bir örneği. Dobruca'nın Osmanlı mirası, Türkiye'de daha çok tanınmayı ve ziyaret edilmeyi hak ediyor.