Ahmet Refik Altınay: "Tarihi sevdiren adam", Lale Devri'nin yazarı ve 1932 Tarih Kongresi

Tarihi sevdiren adam

Osmanlı tarihini akademik dergilerin dar çevresinden çıkarıp gazete okurlarına sevdiren bir tarihçi düşünün: Lale Devri'ni, Kadınlar Saltanatı'nı, Sokullu'yu ve Mimar Sinan'ı herkesin okuyabileceği bir dille anlatan, arşivlerden belgeler bulup gündelik hayatı canlandıran biri. Ahmet Refik Altınay, bu yüzden "tarihi sevdiren adam" olarak anılır.

Kitaplarının sayısı 150'yi geçer. Bir piyade subayı olarak başladığı hayatı, Darülfünun'da tarih müderrisliğine ve 1932'de Ankara'da toplanan Birinci Türk Tarih Kongresi'ne kadar uzandı. Ama ömrünün son yıllarını Büyükada'da yoksulluk içinde geçirdi. Bu yazıda onun hayatını anlatıyoruz.

Harbiye'nin birincisi, öğretmen subay

Ahmet Refik, 1880 ya da 1881 yılının Şubat ayında İstanbul'da, Beşiktaş'ın Valideçeşme semtinde doğdu. Babası, Sultan Abdülaziz'in vekilharcı Ürgüplü Ahmed Ağa'ydı. İlk öğrenimini Vişnezade Sıbyan Mektebi'nde, orta öğrenimini Beşiktaş Askerî Rüştiyesi'nde ve Kuleli Askerî İdadisi'nde gördü.

1898'de Harbiye'den piyade birincisi olarak mezun oldu. Çok genç yaşta teğmen olduğu için birliğe gönderilmedi, öğretmen sınıfında bırakıldı. Toptaşı ve Soğukçeşme askerî ortaokullarında dört yıl coğrafya öğretmenliği yaptı. 1902'de Harbiye'ye Fransızca öğretmeni, 1908'de tarih öğretmeni oldu.

Gazete sütunlarında tarih

Öğretmenlik yıllarında gazete ve dergilerde yazmaya başladı. İlk yazıları İslam'ın ilk kahramanları ve savaşları üzerineydi. Meşrutiyet'ten önce İrtika, Malumat, Hazine-i Fünun ve Mecmua-i Ebüzziya gibi dergilerde yazdı; Tercüman-ı Hakikat ve Millet gazetelerinde başyazarlık yaptı. Meşrutiyet'ten sonra İkdam'da günlük olarak tefrika ettiği tarih yazıları, onun bir "müverrih", yani tarihçi olarak tanınmasını sağladı.

1909'da tarih araştırmaları için bir heyetle Fransa'ya gitti. Paris arşivlerini yakından tanıdı; bu deneyimi daha sonra Osmanlı arşivlerinde çalışırken kullandı. Aynı gezide tarih anlayışını etkileyen Fransız tarihçilerle tanıştı.

Askerî Mecmua ve Tarih-i Osmanî Encümeni

1909'da Erkân-ı Harbiye'nin yayın şubesinde görevlendirildi ve Askerî Mecmua'yı yönetti; dergide Osmanlı savaşları ve askerliği üzerine yazdı. Aynı yıl Türk Tarih Encümeni'nin o zamanki adı olan Tarih-i Osmanî Encümeni'ne üye seçildi. Encümenin dergisinde bilimsel çalışmalarını yayımlarken altı ciltlik "Büyük Tarih-i Umumi"yi çıkardı.

1912'de Balkan Savaşı sırasında askerî sansür müfettişi oldu. 1913'te gözlerindeki rahatsızlık nedeniyle yüzbaşı rütbesindeyken emekliye ayrıldı.

Savaş yılları ve arşiv

Birinci Dünya Savaşı'nda yeniden orduya çağrıldı. Kavalalı Mehmet Ali Paşa hakkında yazdığı bir yazı nedeniyle cezalandırılarak Anadolu'da önemsiz bir göreve gönderildi. Bu görev sırasında Nevşehirli Damat İbrahim Paşa üzerine incelemeler yaptı. 1915'te Eskişehir'e Askerî Sevk Komisyonu Başkanı olarak atandığında Osmanlı Devleti'nin kuruluşu üzerine araştırmalar yaptı.

Hastalığı nedeniyle İstanbul'a döndükten sonra Hazine-i Evrak'ta çalışarak eski İstanbul hayatına dair belgeler derledi. Savaşın sonlarında Doğu Anadolu'ya bir gezi yaptı; Trabzon, Kars, Ardahan, Artvin, Batum, Erzincan ve Erzurum'u kapsayan bu geziyi "Kafkas Yollarında" adlı kitabında anlattı.

Darülfünun müderrisi

1918'de İstanbul Darülfünunu'nda Osmanlı tarihi öğretmenliğine, 1919'da Türkiye tarihi müderrisliğine atandı. Bir yandan da Osmanlı arşivlerinde çalışmayı sürdürdü. İsveç Kralı XII. Karl, yani Demirbaş Şarl üzerine yaptığı bir çalışma nedeniyle İsveç hükümeti tarafından ödüllendirildi. Mütareke yıllarında Darülfünun'un yeni nizamnamesinin hazırlanmasına katkıda bulundu ve bu nizamnameyle okutulmaya başlanan Osmanlı tarihi dersini üstlendi.

1925'te Türk-Bulgar ilişkileri üzerine çalışmaları nedeniyle Bulgar hükümetince ödüllendirildi. Aynı yıl Türk Tarih Encümeni'nde Abdurrahman Şeref Bey'in ölümüyle boşalan başkanlığı üstlendi, ancak kısa süre sonra görevi Fuat Köprülü'ye bıraktı. Yine 1925'te bir dava nedeniyle Ankara İstiklâl Mahkemesi'nde yargılandı; savunmasında suçlamaları kesinlikle reddetti ve beraat etti.

1932: Birinci Türk Tarih Kongresi

1932'de Ankara'da toplanan Birinci Türk Tarih Kongresi'ne katıldı ve "Türk Tarihinin Ana Hatları" çalışmasının yazı kurulunda yer aldı. Mustafa Kemal'in teşvikiyle başlayan yeni tarih çalışmaları, Türk tarihini Orta Asya'dan başlayan geniş bir çerçevede ele alıyordu. Osmanlı arşivlerinde yetişmiş bir tarihçi olan Ahmet Refik, bu yeni yaklaşıma uyum sağlamakta zorlandı ve dönemin tarih çalışmalarında etkin bir rol almadı.

Büyükada'da son yıllar

Hayatının son yıllarını Büyükada'da yoksulluk içinde geçirdi ve değerli kütüphanesini parça parça satmak zorunda kaldı. Tarihçiliğinin yanında edebiyatla da ilgilenmiş, 1932'de "Gönül" adlı bir şiir kitabı yayımlamıştı; Bektaşi nefesleri tarzında yazdığı pek çok güfte bestelendi. Uzun bir hastalığın ardından 10 Ekim 1937'de İstanbul'da, Haydarpaşa Numune Hastanesi'nde zatürreden öldü. Mezarı Büyükada'daki Tepeköy Mezarlığı'ndadır.

Cumhuriyet yıllarında da üretkenliğini sürdürmüştü: "Mimar Sinan" (1929), "Viyana Önünde Türkler" (1931), "Eski İstanbul" (1931), "Osmanlı Devrinde Türk Madenleri" (1931) ve "Türkler ve Kraliçe Elizabet" (1932) bu dönemin kitaplarıdır.

Arşivden okura köprü kuran tarihçi

Ahmet Refik Altınay'ın en büyük katkısı, tarihi arşivin tozlu raflarından çıkarıp gazete okurunun önüne koymasıdır. "Lale Devri", "Kadınlar Saltanatı" ve "Mimar Sinan" gibi kitapları, arşiv belgelerini canlı bir anlatımla birleştirerek kuşaklar boyunca okundu. Bugün pek çok okurun Osmanlı tarihine ilgisi, onun kitaplarıyla başlamıştır.

Onun hayatı aynı zamanda bir geçiş döneminin zorluklarını da gösterir. Osmanlı arşivlerinde yetişmiş bir tarihçi olarak, Cumhuriyet'in yeni tarih anlayışına uyum sağlamakta zorlandı ve 1933 reformunda kadro dışı kaldı. Son yıllarını kütüphanesini satarak geçirmesi, bu kırılmanın acı bir sonucuydu.

Ama 150'yi aşan kitabı ve "tarihi sevdiren adam" lakabı, onun Türk tarihçiliğindeki yerini kalıcı kıldı. Cumhuriyet'in tarih bilincinin oluşmasında, onun geniş kitlelere ulaşan anlatıları, akademik tartışmalar kadar etkili oldu.