III. Ahmed (1673–1736): hattat padişah, uzun saltanat ve Lale Devri'nin sahibi

III. Ahmed, 1703'ten 1730'a kadar yirmi yedi yıl tahtta kalan Osmanlı padişahıdır. 1673'te doğdu; IV. Mehmed'in oğlu, II. Mustafa'nın kardeşidir. Edirne Vakası sonucunda 22 Ağustos 1703'te tahta çıktı, Patrona Halil İsyanı sonucunda 1730'da tahttan indirildi ve 1736'da Topkapı Sarayı'nda öldü. Saltanatı, Prut zaferi, Mora'nın geri alınması, Pasarofça Antlaşması ve "Lale Devri" olarak anılan barış ve sanat dönemiyle hatırlanır. Kendisi de usta bir hattat ve şairdi; İstanbul'un mimarisinde ve kültür hayatında derin izler bıraktı.

Kafesten tahta

Ahmed, babası IV. Mehmed'in Edirne'de yaşadığı yıllarda büyüdü. Babası 1687'de tahttan indirildiğinde henüz on dört yaşındaydı ve sonraki on altı yılı, kardeşi II. Mustafa'nın saltanatı boyunca sarayın şehzade dairesinde geçirdi. Bu yıllarda hat sanatına yöneldi ve döneminin ustalarından ders aldı. Tahta çıktığında, kendisini oraya getiren isyancıların baskısı altındaydı; ancak kısa sürede onların elebaşlarını görevden alarak yönetimi kendi eline aldı ve sarayı yeniden İstanbul'a taşıdı.

Savaşlar ve barışlar

III. Ahmed'in saltanatının ilk yarısı savaşlarla geçti. 1709'da Poltava'da Rusya'ya yenilen İsveç kralı XII. Karl, Osmanlı topraklarına sığındı ve Bender'de uzun süre kaldı. Osmanlı Devleti, Kırım hanının ve XII. Karl'ın teşvikiyle 1710'da Rusya'ya savaş açtı. 1711'de Sadrazam Baltacı Mehmed Paşa komutasındaki ordu, Prut nehri kıyısında Çar I. Petro'nun ordusunu kuşattı. Bunun sonucunda imzalanan Prut Antlaşması ile Azak yeniden Osmanlı'ya geçti.

1715'te Venedik'e karşı açılan savaşta Osmanlı ordusu, Karlofça'da kaybedilen Mora yarımadasını kısa sürede geri aldı. Ancak Habsburg Monarşisi'nin Venedik'in yanında savaşa girmesi, durumu değiştirdi. Savoy Prensi Eugen, 1716'da Petervaradin'de ve 1717'de Belgrad'da Osmanlı ordularını yendi. 1718'de imzalanan Pasarofça Antlaşması ile Belgrad ve Banat Habsburglara bırakıldı; Mora ise Osmanlı'da kaldı.

Nevşehirli İbrahim Paşa ve Lale Devri

1718'de padişahın damadı Nevşehirli Damat İbrahim Paşa sadrazamlığa getirildi. İbrahim Paşa, on iki yıl bu görevde kaldı ve bu dönemde Osmanlı Devleti, Avrupa ile uzun bir barış dönemi yaşadı. Bu yıllar, sonraki dönemlerde "Lale Devri" olarak adlandırıldı. İstanbul'da saraylar, köşkler, bahçeler ve çeşmeler yapıldı; Sadabad kasrı Kâğıthane'de inşa edildi. Paris'e Yirmisekiz Mehmed Çelebi başkanlığında bir elçilik heyeti gönderildi. İbrahim Müteferrika'nın matbaası bu dönemde kuruldu. Ayrıca bir tercüme heyeti oluşturularak Arapça ve Farsça eserlerin Türkçeye çevrilmesi sağlandı.

Kültür ve sanatın hamisi

III. Ahmed'in saltanatı, Osmanlı kültür ve sanat tarihinin en canlı dönemlerinden biridir. Padişah, 1719'da Topkapı Sarayı'nın Enderun avlusunda kendi adıyla anılan bir kütüphane yaptırdı. Bu kütüphane, sarayın içindeki ilk bağımsız kütüphane yapısıdır. 1728'de Bâbüsselâm önünde yaptırdığı III. Ahmed Çeşmesi, Osmanlı çeşme mimarisinin en güzel örneklerinden biridir. Saray nakkaşı Levnî, bu dönemde Osmanlı minyatür sanatına yeni bir canlılık getirdi. 1720'de padişahın şehzadelerinin sünnet düğünü için düzenlenen büyük şenlik, şair Vehbî'nin Surnâme'sinde anlatıldı ve Levnî tarafından resmedildi. Şair Nedim de bu dönemin en önemli sesi oldu.

Saltanatın günlük yüzü

III. Ahmed'in uzun saltanatı, devlet yönetiminde de bazı değişikliklere sahne oldu. Saltanatının ilk on beş yılında sadrazamlar sık sık değişti; bu dönemde çok sayıda sadrazam görev yaptı. Padişah, güçlü bir sadrazamın kendisini gölgede bırakmasından çekiniyor ve devlet işlerini yakından izlemek istiyordu. Bu tutum, 1718'de damadı İbrahim Paşa'nın sadrazam olmasıyla değişti; padişah, güvendiği bir yakınına uzun süreli bir yetki vererek istikrar sağlamayı tercih etti. Aynı dönemde İstanbul'un nüfusu ve ticareti canlandı; Boğaziçi ve Haliç kıyılarında yalılar ve köşkler çoğaldı. Saray çevresinin bu yeni yaşam tarzı, şehrin gündelik hayatına da yansıdı: bahçelerde düzenlenen helva sohbetleri, lale sergileri ve kandil gezintileri, dönemin şiirlerinde ve kroniklerinde sıkça anlatılır.

Avrupa saraylarına açılan pencere

III. Ahmed'in sarayı, Avrupa'da büyük ilgi gördü. İstanbul'daki Avrupalı elçiler, padişahın kabul törenlerini ressamlara resmettirdi. Flaman asıllı ressam Jean-Baptiste Vanmour, İstanbul'da uzun yıllar yaşayarak Fransız ve Hollanda elçilerinin padişah tarafından kabulünü gösteren tablolar yaptı. Bu tablolar, bugün Amsterdam'daki Rijksmuseum'da ve Fransız koleksiyonlarında korunur. Fransız elçisi Marquis de Bonnac'ın kabul töreni de bu tablolardan biridir. Elçilerin raporları ise Paris, Lahey ve Londra arşivlerinde yer alır ve III. Ahmed'in sarayına dair zengin bir bilgi kaynağı oluşturur.

Patrona Halil İsyanı ve tahttan iniş

1720'lerin sonunda Osmanlı Devleti, İran'da Safevî Devleti'nin çöküşünden yararlanmak için doğuda yeni bir savaşa girdi. Başlangıçta önemli toprak kazanımları elde edildi; ancak Nadir'in yükselişiyle durum değişti ve Osmanlı kuvvetleri geri çekilmek zorunda kaldı. Bu yenilgiler ve İstanbul'daki ekonomik sıkıntılar, büyük bir hoşnutsuzluğa yol açtı. 28 Eylül 1730'da Patrona Halil önderliğinde başlayan isyan, kısa sürede İstanbul'a yayıldı. İsyancılar, Sadrazam İbrahim Paşa'nın teslimini istedi. III. Ahmed, damadını feda ederek tahtını kurtarmaya çalıştı, ancak bu da isyanı durduramadı ve padişah, yeğeni I. Mahmud lehine tahttan çekildi.

Yeniye açılan kapı, eskiye bağlı saray

III. Ahmed'in saltanatı, iki yüzlü bir mirasa sahiptir. Bir yanda Osmanlı kültüründe yeni bir canlılık, Avrupa'ya duyulan merak ve matbaanın kuruluşu gibi yenilikler vardır. Öte yanda, isyanla başlayan ve isyanla biten bir saltanat, ocakların ve İstanbul halkının siyasetteki gücünü bir kez daha göstermiştir. Yirmi yedi yıllık bu saltanatın en kalıcı izi ise belki de taş ve kâğıt üzerindedir: çeşmeleri, kütüphanesi, levhaları ve Levnî'nin minyatürleri, bugün de onun döneminin zevkini ve inceliğini taşımaktadır.