Nevşehirli Damat İbrahim Paşa (1660'lar–1730): Lale Devri'nin sadrazamı ve Muşkara'dan Nevşehir'e

Nevşehirli Damat İbrahim Paşa, Osmanlı tarihinde bir döneme adını vermiş sadrazamlardan biridir. 1718'den 1730'a kadar on iki yıl sadrazamlık yapan İbrahim Paşa, bugün "Lale Devri" olarak anılan dönemin yöneticisiydi. Bu dönemde Avrupa'ya elçiler gönderildi, İstanbul'da köşkler ve bahçeler yapıldı, ilk Türkçe matbaa kuruldu. Dönem, 1730'da bir ayaklanmayla sona erdi ve İbrahim Paşa bu ayaklanmanın kurbanı oldu.

İbrahim Paşa'nın hikâyesi, Kapadokya'daki küçük bir köyden sarayın en güçlü makamına uzanan bir yükselişin hikâyesidir. Doğduğu köyü, kendi adını taşıyan bir şehre dönüştürmesi ise onun mirasının bugün de yaşayan bir parçasıdır. Bu yazıda İbrahim Paşa'nın hayatını, yönetimini ve ölümünü anlatıyoruz.

Muşkara'dan saraya

İbrahim, bugün Nevşehir olan Muşkara köyünde, 1660'lı yıllarda doğdu. Doğum yılı kaynaklarda kesin olarak verilmez. Genç yaşta İstanbul'a gelerek sarayda hizmete girdi. Kroniklerde, onun saray bostancıları arasında ve Şehzade Ahmed'in yakın çevresinde bulunduğu anlatılır. Bu yakınlık, Ahmed'in 1703'te III. Ahmed olarak tahta çıkmasıyla İbrahim'in kariyerinin hızlanmasını sağladı.

İbrahim, saray içinde yükselirken askerî ve idari görevler de üstlendi. 1716'daki Petervaradin yenilgisi ve ardından gelen savaş döneminde orduda görev yaptı. 1717'de padişahın kızı Fatma Sultan ile evlendi ve "damat" unvanını aldı. Bu evlilik, onu sarayın en güvenilir adamları arasına soktu.

Pasarofça ve barış politikası

İbrahim Paşa, sadrazamlığa gelmeden önce Pasarofça'da Avusturya ve Venedik ile yapılan barış görüşmelerinde önemli rol oynadı. 21 Temmuz 1718'de imzalanan Pasarofça Antlaşması ile Osmanlı, Belgrad'ı Avusturya'ya bırakmak zorunda kaldı. Aynı yıl İbrahim Paşa sadrazam oldu.

İbrahim Paşa'nın yönetimi, uzun bir barış politikasıyla tanınır. Batıda yeni savaşlardan kaçınan sadrazam, ilişkileri diplomasiyle yürütmeyi tercih etti. Bu politikanın en bilinen örneği, Yirmisekiz Mehmed Çelebi'nin 1720'de Paris'e elçi olarak gönderilmesidir. Mehmed Çelebi'nin elçilik raporu, Osmanlı yönetiminin Avrupa'yı daha yakından tanıma isteğinin bir göstergesidir.

Sadabad, köşkler ve matbaa

İbrahim Paşa döneminde İstanbul, yeni bir mimari ve eğlence kültürüne sahne oldu. Kâğıthane deresinin kıyısında, 1722'de Sadabad adıyla anılan saray ve köşkler yapıldı. Boğaziçi'nde ve Haliç kıyılarında devlet adamlarının yalıları ve köşkleri çoğaldı. Bu dönemde lale yetiştirmek, bahçe eğlenceleri düzenlemek ve şiir meclisleri kurmak, sarayın ve seçkinlerin moda uğraşları hâline geldi.

Bu dönemin en kalıcı yeniliklerinden biri ise matbaaydı. İbrahim Müteferrika, İbrahim Paşa'nın ve şeyhülislamın desteğiyle 1727'de matbaa kurma izni aldı. Müteferrika'nın bastığı ilk kitap olan Vankulu Lügati, 1729'da yayımlandı. İbrahim Paşa ayrıca çeviri heyetleri kurdu ve Arapça ile Farsça önemli eserlerin Türkçeye çevrilmesini destekledi.

Bir Hollandalı elçinin gözünden sadrazam

İbrahim Paşa döneminde İstanbul'a gelen Avrupalı diplomatlar, sadrazamı yakından tanıdı. Hollanda'nın İstanbul elçisi Cornelis Calkoen, 1727'de göreve başladığında sadrazam tarafından kabul edildi. Calkoen, İstanbul'da yaşayan Fransız kökenli ressam Jean-Baptiste Vanmour'a bu kabul törenini ve Osmanlı devlet adamlarının portrelerini resmettirdi. Bu tablolar Calkoen'in ölümünden sonra Hollanda'ya götürüldü ve bugün Amsterdam'daki Rijksmuseum koleksiyonunda bulunuyor.

Rijksmuseum'daki sadrazam portresi, Vanmour ve atölyesine atfedilen bu seriden gelir. Portre, İbrahim Paşa'nın görünüşüne dair elimizdeki az sayıdaki görsel kaynaktan biridir. Bu tablolar aynı zamanda Lale Devri İstanbul'unun Avrupalı gözlerle nasıl görüldüğünü de gösterir.

Nevşehir'in kuruluşu

İbrahim Paşa, doğduğu köy olan Muşkara'yı büyük bir şehre dönüştürmek için kapsamlı bir imar programı başlattı. Köye cami, medrese, imaret, hamam, han ve çeşmeler yaptırıldı. Çevredeki köylerden ve aşiretlerden halk buraya yerleştirildi. Yeni şehrin adı da "yeni şehir" anlamına gelen Nevşehir oldu. Kurşunlu Cami olarak da bilinen Damat İbrahim Paşa Camii, 1726'da tamamlandı.

İstanbul'da da İbrahim Paşa adına önemli yapılar inşa edildi. Şehzadebaşı'ndaki Damat İbrahim Paşa Külliyesi, sebil, medrese ve kütüphaneyi içerir. Üsküdar ve Topkapı Sarayı gibi yerlerde yaptırdığı çeşmeler ise dönemin süslemeli çeşme mimarisinin örnekleridir.

Patrona Halil ayaklanması ve ölüm

1730 yılında İran'daki seferlerin kötü gitmesi, ekonomik sıkıntılar ve İstanbul'daki gösterişli yaşama duyulan öfke, büyük bir ayaklanmaya dönüştü. 28 Eylül 1730'da Arnavut kökenli bir yeniçeri olan Patrona Halil önderliğinde başlayan isyan kısa sürede yayıldı. İsyancılar, sadrazam İbrahim Paşa'nın, kaptan-ı derya ve kethüdanın kendilerine teslim edilmesini istedi.

III. Ahmed, tahtını korumak için damadını feda etmek zorunda kaldı. İbrahim Paşa, 1 Ekim 1730'da boğduruldu ve cesedi isyancılara teslim edildi. Bu da ayaklanmayı durdurmadı; III. Ahmed kısa süre sonra tahttan indirildi ve yerine yeğeni I. Mahmud geçti. İsyancılar Sadabad'daki köşkleri de yağmalayıp tahrip etti.

Muşkara'dan Sadabad'a: barış ve israf arasında bir sadrazam

Nevşehirli Damat İbrahim Paşa, Osmanlı tarihinde iki farklı biçimde hatırlanır. Bir yanda Avrupa'ya açılan, matbaayı destekleyen, çeviri heyetleri kuran ve uzun bir barış döneminin mimarı olan bir sadrazam vardır. Öbür yanda gösterişli köşkleri, lale merakı ve halkın sıkıntılarına kayıtsızlığıyla bir isyanı kışkırtan bir yönetici. Her iki tasvir de gerçeğin bir parçasını yansıtır.

Bu dönemi "Lale Devri" adıyla tek bir kalıba sokmak, İbrahim Paşa'nın yönetimini anlamayı zorlaştırır. Bu ad 20. yüzyılda verilmiştir ve dönemi daha çok eğlence ve israfla özdeşleştirir. Oysa aynı dönemde Paris elçiliği, Müteferrika matbaası ve İran seferleri gibi birbirinden çok farklı gelişmeler yaşandı. Barış politikası batıda sürerken, doğuda pahalı ve sonunda başarısız seferler yapıldı.

İbrahim Paşa'nın en kalıcı eseri, belki de doğduğu köyü bir şehre dönüştürmesidir. Nevşehir, bugün hâlâ onun adını ve vizyonunu taşıyor. 1730'da isyancılara teslim edilen bir sadrazamın, bir şehrin kurucusu olarak yaşamaya devam etmesi, onun mirasının karmaşıklığını en iyi gösteren ayrıntıdır. Amsterdam'daki portresi ile Nevşehir'deki camisi, bugün aynı sadrazamın iki ayrı dünyada bıraktığı izler olarak yan yana duruyor.