Aceh ve Osmanlı: Hint Okyanusu'na gönderilen toplar, 'Lada Sicupak' rivayeti ve Hollanda arşivleri

Sumatra Adası'nın kuzey ucundaki Aceh Sultanlığı, 16. yüzyılda Hint Okyanusu'nun en güçlü Müslüman devletlerinden biriydi. Aceh sultanları, Malakka'yı ele geçiren Portekizlilere karşı mücadelelerinde, uzaktaki Osmanlı İmparatorluğu'ndan yardım istediler. 1560'larda Aceh Sultanı Alaaddin Riayet Şah el-Kahhar'ın İstanbul'a gönderdiği elçiye karşılık, Osmanlı yönetimi Aceh'e top dökümcüleri, topçular ve silahlar gönderdi. Bu yardım, Endonezya'da bugün de "Lada Sicupak" (bir avuç biber) adıyla anılan bir rivayetle hatırlanır. Bu yazıda, Osmanlı-Aceh ilişkilerini, bu ilişkiyi belgeleyen Osmanlı ve Avrupa kaynaklarını ve 19. yüzyılda Aceh'in Hollanda'ya karşı yeniden Osmanlı'dan yardım istemesini ele alıyoruz.

Hint Okyanusu'nda Portekiz ve Osmanlı

1498'de Vasco da Gama'nın Hindistan'a ulaşmasından sonra Portekiz, Hint Okyanusu'ndaki baharat ticaretini kontrol etmeye çalıştı. 1511'de Malakka'yı ele geçirdi ve Kızıldeniz ile Basra Körfezi'ne giden Müslüman ticaret gemilerine saldırmaya başladı. Osmanlı, 1517'de Mısır'ı fethettikten sonra Kızıldeniz'in hâkimi oldu ve Portekiz tehdidine karşı Hint Okyanusu'nda faaliyetlere girişti. 1538'de Hadım Süleyman Paşa'nın Hint seferi, Gucerat'taki Diu kalesini kuşattı; 1552'de Piri Reis, Hürmüz'e bir sefer düzenledi. 1554'te Seydi Ali Reis, Basra'dan Süveyş'e dönerken fırtınayla Hindistan kıyılarına sürüklendi ve İstanbul'a karadan döndü; bu yolculuğunu "Mir'atü'l-Memalik" adlı eserinde anlattı.

Aceh'in elçisi

Aceh, 16. yüzyılın ortasında Portekiz'in Malakka'daki varlığına karşı en kararlı mücadeleyi veren devletti. Aceh, aynı zamanda Kızıldeniz üzerinden Akdeniz'e biber ihraç ediyordu ve bu ticaret, Portekiz'in tekel girişimine meydan okuyordu. Sultan Alaaddin Riayet Şah, 1562 civarında ve 1566'da İstanbul'a elçiler gönderdi. Elçiler, Osmanlı padişahından Portekiz'e karşı askerî yardım istedi.

Osmanlı arşivlerinde, Aceh elçisinin ziyaretine ve yardım talebine ilişkin belgeler bulunur. II. Selim döneminde, 1567 tarihli bir mühimme kaydında, Aceh'e bir donanma gönderilmesi ve top dökümcüleri ile topçuların yollanması emredilir. Ancak aynı dönemde Yemen'de çıkan isyan nedeniyle büyük donanmanın gönderilmesi ertelendi; bunun yerine daha küçük bir grup usta, topçu ve silah Aceh'e ulaştı.

"Lada Sicupak" rivayeti

Aceh'te anlatılan bir rivayete göre, Aceh elçileri İstanbul'a giderken yanlarında padişaha hediye olarak gemiler dolusu biber götürmüştü. Ancak yolculuk uzun sürdü ve elçiler, İstanbul'a vardıklarında para ve erzak sıkıntısına düştükleri için biberin çoğunu satmak zorunda kaldı. Padişahın huzuruna çıktıklarında ellerinde yalnızca bir avuç biber (lada sicupak) kalmıştı. Padişah, bu küçük hediyeyi hoş karşıladı ve Aceh'e toplar ve ustalar gönderdi. Bu toplardan birine, rivayetin anısına "Lada Sicupak" adı verildi.

Bu rivayet, Aceh'in Osmanlı ile kurduğu ilişkinin yerel bellekteki yansımasıdır. Rivayetin ayrıntıları belgelerle desteklenmez; ancak Osmanlı'nın Aceh'e top ve usta gönderdiği, belgelerle sabittir. 1874'te Hollanda ordusu, Aceh'in başkenti Kutaraja'yı (bugünkü Banda Aceh) ele geçirdiğinde, sarayda büyük bir bronz top buldu ve Hollanda'ya götürdü. Bu topun, Osmanlı'dan gelen ya da Osmanlı ustalarının yerel olarak döktüğü toplardan biri olduğu düşünülür. Top, bugün Hollanda'daki askerî müzelerden birinde (Bronbeek) korunur.

19. yüzyıl: Hollanda'ya karşı yeniden İstanbul'a

1873'te Hollanda, Aceh'e savaş ilan etti. Aceh Sultanı, Osmanlı'dan yeniden yardım istedi ve 16. yüzyıldaki ilişkiye atıfta bulunarak Aceh'in Osmanlı'ya bağlı bir devlet olduğunu ileri sürdü. Aceh elçisi Habib Abdurrahman ez-Zahir, 1873'te İstanbul'a geldi. Osmanlı hükümeti, Aceh'in talebini ciddiyetle değerlendirdi; ancak Hollanda'nın ve Avrupa'nın diğer güçlerinin tepkisinden çekindiği için askerî yardım göndermedi. Bunun yerine, Hollanda'ya diplomatik bir nota vererek Aceh'le arabuluculuk yapmayı önerdi; Hollanda bu öneriyi reddetti.

Aceh Savaşı, Hollanda'nın sömürge tarihinin en uzun ve en kanlı savaşlarından biri oldu ve 1904'e kadar sürdü. Aceh'te bugün de Osmanlı'ya duyulan sempati, bu tarihî bağın bir yansımasıdır.

Osmanlı'nın Hint Okyanusu'ndaki sınırları

Aceh örneği, Osmanlı'nın Hint Okyanusu'ndaki etkisinin hem gücünü hem de sınırlarını gösterir. Osmanlı, Kızıldeniz'den Güneydoğu Asya'ya kadar uzanan bir İslam dünyasında prestij sahibiydi; Aceh, Gucerat ve Kalikut gibi Müslüman devletler, Portekiz'e karşı Osmanlı'dan yardım istedi. Ancak Osmanlı'nın donanması, Akdeniz'deki savaşlar ve Kızıldeniz'in coğrafi zorlukları nedeniyle, Hint Okyanusu'nda Portekiz'e karşı kalıcı bir üstünlük kuramadı. Giancarlo Casale'nin çalışması, bu dönemi Osmanlı'nın "keşifler çağı" olarak yeniden değerlendirir ve Osmanlı'nın Hint Okyanusu'nda yalnızca askerî değil, ticari ve ideolojik bir ağ da kurduğunu gösterir.

Sonuç: Bir avuç biber

Osmanlı-Aceh ilişkisi, İstanbul'dan binlerce kilometre uzaktaki bir sultanlığın, Portekiz ve sonra Hollanda'ya karşı mücadelesinde Osmanlı'yı bir hami olarak gördüğünü gösterir. Gönderilen toplar ve ustalar, bu ilişkinin somut kanıtıdır; "Lada Sicupak" rivayeti ise yerel bellekteki yansımasıdır.

Bize göre Aceh, Osmanlı tarihinin yalnızca Akdeniz ve Avrupa'dan değil, Hint Okyanusu'ndan da okunması gerektiğini hatırlatır. İstanbul'daki mühimme defterleri, Lahey'deki sömürge belgeleri ve Aceh'teki yerel anlatılar birlikte okunduğunda, Osmanlı'nın küresel bir güç olarak nasıl algılandığı ve bu algının sınırları daha açık görünür. Aceh'i bir Osmanlı eyaleti saymak abartıdır; ama bu bağı küçümsemek de tarihin bir parçasını görmezden gelmektir.