Pummerin: Viyana'nın büyük çanı ve 1683'te ele geçirilen Osmanlı toplarının hikâyesi

Viyana'nın kalbindeki Aziz Stefan Katedrali'nin (Stephansdom) kuzey kulesinde, Avusturya'nın en büyük ve Avrupa'nın en büyük çanlarından biri asılıdır: Pummerin. Adı, Viyana lehçesinde "gümbürdeyen" anlamına gelir. İlk Pummerin, 1711'de, 1683 Viyana kuşatmasında Osmanlı ordusundan ele geçirilen topların eritilmesiyle dökülmüştü. Bu çan, 1945'te katedralde çıkan yangında düşüp parçalandı; 1951'de eski çanın kalıntıları da kullanılarak yeniden döküldü. Bugün Pummerin, yılbaşı gecesi ve büyük dinî bayramlarda çalınır ve Avusturya'nın ulusal sembollerinden biri sayılır. Bu yazıda, Pummerin'in hikâyesini, Osmanlı toplarıyla ilişkisini ve Viyana'nın 1683 belleğindeki yerini ele alıyoruz.

1683 kuşatması ve Osmanlı topları

1683 yazında Sadrazam Merzifonlu Kara Mustafa Paşa komutasındaki Osmanlı ordusu, iki aya yakın bir süre Viyana'yı kuşattı. Osmanlı topçuları, şehrin surlarını ağır toplarla dövdü; lağımcılar ise surların altına tüneller kazdı. 12 Eylül 1683'te Kahlenberg Savaşı'nda Osmanlı ordusu yenilince, ordugâhında yüzlerce top ve büyük miktarda cephane kaldı.

Ele geçirilen Osmanlı topları, Viyana'nın zafer ganimetleri arasında en değerlileriydi. Bu topların bir kısmı, imparatorluk cephaneliğine konuldu; bir kısmı ise eritilerek başka amaçlarla kullanıldı. İmparator I. Leopold, zaferin anısına Aziz Stefan Katedrali için büyük bir çan dökülmesini emretti. Bu çanın yapımı için, ele geçirilen Osmanlı toplarının tunç metalinin kullanılmasına karar verildi.

İlk Pummerin (1711)

Çanın dökümü, Viyanalı çan dökümcüsü Johann Achamer tarafından gerçekleştirildi. Döküm, 21 Temmuz 1711'de yapıldı; çan, yaklaşık 20 ton ağırlığındaydı. Çanın yapımında, Osmanlı toplarından elde edilen çok sayıda topun metalinin kullanıldığı anlatılır. Çan, dökümü emreden ama 1711 baharında ölen İmparator I. Joseph'in anısına "Josephinische Glocke" olarak da anıldı. Çan, katedralin güney kulesine asıldı ve 1712'de ilk kez çalındı.

İlk Pummerin'in yüzeyinde, I. Leopold ve I. Joseph'in portreleri, Avusturya'nın armaları ve çanın Osmanlı toplarından döküldüğünü belirten Latince yazıtlar vardı. Çan, iki yüz yılı aşkın bir süre Viyana'nın en önemli olaylarında çalındı: imparatorların taç giyme ve cenaze törenlerinde, barış antlaşmalarında ve büyük dinî bayramlarda.

1945 yangını ve yeniden döküm

İkinci Dünya Savaşı'nın son günlerinde, 11–12 Nisan 1945'te, Viyana'daki çatışmalar sırasında Aziz Stefan Katedrali'nde büyük bir yangın çıktı. Yangın, katedralin çatısını ve güney kulesinin ahşap yapısını yok etti. Pummerin, bulunduğu yerden düşerek parçalandı. Çanın kalıntıları, savaştan sonra toplandı.

1951'de, Yukarı Avusturya'daki Sankt Florian'da bulunan çan dökümhanesinde, eski Pummerin'in kalıntıları da kullanılarak yeni bir çan döküldü. Yeni çan, yaklaşık 20 ton ağırlığındadır ve Yukarı Avusturya eyaletinin katedrale hediyesi olarak yapılmıştır. 1952'de Viyana'ya büyük bir törenle getirildi ve 1957'de katedralin kuzey kulesine asıldı. Yeni Pummerin'in yüzeyinde, eski çanın tarihini anlatan yazıtlar ve 1683 kuşatmasına atıfta bulunan bir tasvir yer alır.

Yılbaşının sesi

Bugün Pummerin, yılda yalnızca birkaç kez çalınır: yılbaşı gecesi, Paskalya, Noel ve önemli dinî ve ulusal olaylarda. Avusturya radyo ve televizyonu ORF, her yılbaşı gecesi Pummerin'in sesini canlı yayınlar; çanın sesinin ardından Johann Strauss'un "Mavi Tuna" valsi çalınır. Bu gelenek, Pummerin'i Avusturya'nın yeni yıl kutlamalarının ayrılmaz bir parçası yapmıştır. 2023'te çanın tokmağı yenilenmiş ve bu değişiklik, Viyana basınında geniş yer bulmuştur.

Osmanlı toplarının Avrupa'daki diğer izleri

1683'te ele geçirilen Osmanlı topları yalnızca Pummerin'e dönüşmedi. Viyana'daki Askerî Tarih Müzesi'nin avlusunda ve salonlarında, bu kuşatmadan ve sonraki savaşlardan kalan Osmanlı topları bugün de sergilenir. Polonya'da, Krakov ve Varşova'daki müzelerde de Sobieski'nin ganimetleri arasında yer alan toplar bulunur. Avrupa'nın pek çok kilisesinde, zafer ganimeti olarak ele geçirilen top metalinden dökülmüş çanlar vardır; bu uygulama, Ortaçağ'dan beri bilinen bir gelenekti. Tersine, Osmanlı da fethettiği şehirlerdeki kilise çanlarını eritip top dökümünde kullanmıştı. Bu karşılıklı dönüşüm, tunç metalinin savaş ile ibadet arasında gidip gelen tarihini anlatır. Tophane-i Amire'nin kayıtları, İstanbul'da dökülen topların ağırlıklarını ve metal kaynaklarını ayrıntılı biçimde kaydeder; bu kayıtlar, Viyana'daki cephanelik listeleriyle karşılaştırıldığında, 1683'te kaybedilen topların ne kadar büyük bir servet olduğu daha iyi anlaşılır.

Sonuç: Topun sesi, çanın sesi

Pummerin, savaşın aletlerini barışın ve ibadetin sesine dönüştüren bir çandır. Osmanlı toplarının tunçu, bir zamanlar Viyana'nın surlarını dövmüştü; sonra bir çanın gövdesinde, Viyana'nın en önemli anlarını duyurdu. 1945'teki yangın, bu çanı da yok etti; ama yeni çan, eskinin kalıntılarını taşıyarak hikâyeyi sürdürdü.

Bize göre Pummerin, bir savaşın belleğinin nesnelerde nasıl yaşadığını gösteren güçlü bir örnektir. Bugün yılbaşı gecesi Pummerin'in sesini dinleyen Avusturyalıların çoğu, bu sesin içinde 1683'ün Osmanlı toplarının da bulunduğunu düşünmez. Bu hikâyeyi bilmek, Viyana ile İstanbul arasındaki uzun ve karmaşık tarihin bir parçasını daha anlamaktır.