Türkiye'de zaman zaman dile getirilen bir iddiaya göre, Amerika Birleşik Devletleri'ni bağımsız bir devlet olarak ilk tanıyan ülke Osmanlı İmparatorluğu'dur. Bu iddia, bazen "Osmanlı'ya bağlı bir Kuzey Afrika devleti" ya da doğrudan "Osmanlı" biçiminde ifade edilir. Oysa ABD'yi ilk tanıyan ülkelerden biri olarak anılan devlet, Osmanlı'ya bağlı olmayan Fas Sultanlığı'dır. Fas Sultanı Muhammed bin Abdullah (III. Muhammed), 20 Aralık 1777'de yayımladığı bir bildiriyle Amerikan gemilerinin Fas limanlarına girmesine izin verdi. Osmanlı İmparatorluğu ise ABD ile ilk resmî antlaşmasını ancak 1830'da imzaladı. Bu yazıda, iddianın kökenlerini, Fas'ın kararını, Osmanlı'ya bağlı Garp Ocakları ile ABD arasındaki ilişkileri ve 1830 antlaşmasını inceliyoruz. 1786 tarihli Fas-Amerikan Barış ve Dostluk Antlaşması'nın bir sayfasıGörsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Thomas Jefferson, John Adams with Sultan Muhammad III. Dosya sayfası
Fas'ın 1777 kararı
1777'de Amerikan kolonileri, İngiltere'ye karşı bağımsızlık savaşını sürdürüyordu. Fas Sultanı Muhammed bin Abdullah, Avrupa ve Atlantik ticaretini geliştirmek amacıyla, limanlarını daha önce antlaşması olmayan devletlerin gemilerine açan bir bildiri yayımladı. 20 Aralık 1777 tarihli bu bildiride, Amerikan gemileri de Fas limanlarına girmesine izin verilen devletler arasında sayıldı. Bu karar, sonraki dönemde "ABD'yi ilk tanıyan ülke" iddiasının dayanağı oldu.
Ancak bu bildiri, resmî bir diplomatik tanıma değil, bir ticari izindi. Resmî tanıma anlamına gelen ilk antlaşmayı ABD ile 6 Şubat 1778'de Fransa imzaladı (Dostluk ve Ticaret Antlaşması ile İttifak Antlaşması). Fas ile ABD arasındaki resmî antlaşma ise 1786'da imzalandı; bu antlaşma, ABD'nin bugün hâlâ yürürlükte olan en eski antlaşmasıdır. ABD Kongresi, antlaşmayı 1787'de onayladı.
Ek bilgi
Amerikan arşivleri1786 Fas-Amerikan Barış ve Dostluk Antlaşması'nın orijinal metni, Washington'daki ABD Ulusal Arşivleri'nde (National Archives and Records Administration, NARA) korunur. Antlaşmanın Arapça metni ve İngilizce çevirisi, ABD dış ilişkiler belgeleri arasında yayımlanmıştır. Tanca'daki Amerikan Elçiliği binası (Tangier American Legation), 1821'de Fas Sultanı tarafından ABD'ye hediye edilmiştir ve ABD'nin yurtdışındaki ilk mülküdür; bugün bir müze ve araştırma merkezi olarak hizmet verir. George Washington'ın 1789'da Fas Sultanı'na yazdığı mektup ise Library of Congress'in Washington belgeleri koleksiyonunda yer alır.
Fas Osmanlı'ya bağlı mıydı?
Fas, Kuzey Afrika'nın Osmanlı'ya hiç bağlanmayan tek büyük devletiydi. 16. yüzyılda Saadi hanedanı, 17. yüzyıldan itibaren ise Alevi hanedanı Fas'ı yönetti. Osmanlı, Cezayir, Tunus ve Trablusgarp'ı kontrol ederken, Fas bağımsızlığını korudu. Bu nedenle Fas'ın ABD'yi tanıması, Osmanlı'ya mal edilemez.
Garp Ocakları ve ABD
Osmanlı'ya bağlı Garp Ocakları, yani Cezayir, Tunus ve Trablusgarp, 18. yüzyılın sonunda ABD ile ayrı ayrı antlaşmalar imzaladı. Bu ocaklar, Osmanlı'ya bağlı olmakla birlikte, dış ilişkilerinde büyük ölçüde özerkti. Amerikan ticaret gemileri, bağımsızlıktan sonra İngiliz donanmasının korumasını kaybedince Akdeniz'deki Garp Ocakları korsanlarının saldırılarına maruz kaldı. ABD, gemilerini korumak için bu ocaklarla antlaşmalar imzaladı ve yıllık haraç ödemeyi kabul etti.
1795'te Cezayir, 1796'da Trablusgarp, 1797'de Tunus ile antlaşmalar imzalandı. 1796 Trablusgarp Antlaşması'nın 11. maddesi, "ABD hükümetinin hiçbir anlamda Hristiyan dinine dayanmadığını" belirten ifadesiyle ünlüdür. Bu antlaşmalar, Osmanlı'ya bağlı devletlerle ABD arasındaki ilk resmî ilişkileri oluşturur; ancak Osmanlı merkezî yönetimiyle değil, ocakların yönetimiyle imzalanmıştır. 1801–1805 ve 1815'te ABD ile Trablusgarp ve Cezayir arasında savaşlar çıktı. Fas Sultanı Muhammed bin Abdullah'ın Fransa ile imzaladığı ticaret antlaşmasıGörsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: French diplomatic document. Dosya sayfası
1830 Osmanlı-Amerikan antlaşması
ABD ile Osmanlı İmparatorluğu arasındaki ilk resmî antlaşma, 7 Mayıs 1830'da İstanbul'da imzalanan Seyr-i Sefain ve Ticaret Antlaşması'dır. Antlaşma, Amerikan gemilerine Osmanlı limanlarında ticaret izni verdi ve Karadeniz'e geçiş hakkı tanıdı. Antlaşmanın gizli bir maddesi, Osmanlı'nın ABD'den savaş gemisi siparişi verebileceğini öngörüyordu; ancak ABD Senatosu bu maddeyi onaylamadı. 1831'de ABD, İstanbul'a ilk resmî temsilcisi David Porter'ı gönderdi.
İddianın izi: kim, nerede, nasıl söyledi?
Fas'ın ABD'yi ilk tanıyan ülke olduğu iddiası, bugün İngilizce sosyal medyada sıkça tekrarlanıyor. X'te bir kullanıcı, 26 Ekim 2026'da (21.40 TSİ) yaptığı paylaşımda, Fas'ın 1777'de Amerikan bağımsızlığını tanıyan ilk ülke olduğunu ve 1786'da bir Barış ve Dostluk Antlaşması imzaladığını yazdı. Bir başka kullanıcı ise 26 Ekim 2026'da (01.25 TSİ), George Washington'ın Fas'a yazdığı gecikmeli yanıt mektubunu paylaşarak Fas'ın 1777'de ABD'yi ilk tanıyan ülke olduğunu belirtti.
Bu iddianın Türkçe versiyonu ise, Fas'ın yerine Osmanlı'yı koyar. Bu kayma, Kuzey Afrika'nın tamamının Osmanlı'ya bağlı olduğu varsayımından ve Garp Ocakları ile ABD arasındaki erken ilişkilerin Osmanlı'ya mal edilmesinden kaynaklanır. Fas'ın 1777 kararı da, resmî bir tanıma değil, bir ticari izin olduğundan, "ilk tanıyan ülke" ifadesi bile tartışmalıdır; Fransa'nın 1778 antlaşması, resmî tanımanın ilk örneği sayılır.
Dikkat: yanlış bilinen
Amerikan, Fas ve Türk anlatıları Amerikan anlatısında Fas, "Amerika'nın en eski dostu" olarak anılır; bu anlatı, iki ülke arasındaki diplomatik ilişkilerde sıkça vurgulanır. Fas anlatısında da 1777 kararı, ülkenin uluslararası ilişkilerdeki öncülüğünün bir kanıtı olarak sunulur. Türk anlatısında ise Osmanlı'nın ABD'yi ilk tanıyan ülke olduğu iddiası, Fas ile Osmanlı'nın karıştırılmasından doğar. Bu karışıklık, Kuzey Afrika tarihinin Türkiye'de yeterince bilinmemesinin bir sonucudur. Washington'daki NARA, Rabat'taki Fas Kraliyet Arşivi ve İstanbul'daki Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri, bu tarihin belgelerini sunar.
Muhammed bin Abdullah döneminde Essaouira'da basılan sikkelerGörsel: Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0, yazar: Uploadmo. Dosya sayfası
Tarih notu
Kronoloji 4 Temmuz 1776: ABD bağımsızlık bildirgesini yayımladı. 20 Aralık 1777: Fas Sultanı, Amerikan gemilerinin limanlara girişine izin verdi. 6 Şubat 1778: Fransa, ABD ile antlaşma imzalayarak resmî tanımayı gerçekleştirdi. 1786: Fas-Amerikan Barış ve Dostluk Antlaşması imzalandı. 1795–1797: Cezayir, Trablusgarp ve Tunus ile antlaşmalar. 1801–1805: Birinci Berberi Savaşı. 7 Mayıs 1830: Osmanlı-Amerikan antlaşması imzalandı. 1831: David Porterİstanbul'a ilk ABD temsilcisi olarak geldi. 26 Ekim 2026: X'te Fas'ın ilk tanıyan ülke olduğu iddiası paylaşıldı.
Sonuç: Fas, Fransa ve Osmanlı
ABD'yi ilk tanıyan ülke Osmanlı değildir. Fas'ın 1777 kararı bir ticari izin, Fransa'nın 1778 antlaşması ise ilk resmî tanımadır. Osmanlı'ya bağlı Garp Ocakları, 1790'larda ABD ile antlaşmalar imzaladı; Osmanlı merkezî yönetimi ise ABD ile ilk antlaşmasını 1830'da yaptı.
Bize göre bu iddia, Osmanlı tarihine duyulan ilginin bazen başka devletlerin tarihini de sahiplenmeye yöneldiğini gösterir. Oysa Osmanlı-Amerikan ilişkilerinin gerçek hikâyesi, Garp Ocakları'nın özerkliği, Akdeniz korsanlığı ve 1830 antlaşmasının gizli maddesiyle, en az bu iddia kadar ilginçtir. Fas'ın hakkını Fas'a vermek, Osmanlı'nın kendi hikâyesini daha iyi anlatmanın da yoludur.
#1
