Sivas Kongresi ve ABD mandası tartışması

Erzurum'dan Sivas'a yolculuğun parası bile sorundu. Mustafa Kemal Erzurum'a yerleşmiş emekli bir binbaşıdan borç aldı. 29 Ağustos'ta makineli tüfekli bir müfrezeyle üç arabalık bir konvoyda yola çıktı ve 2 Eylül'de Sivas'a ulaştı.

Kongre 4-11 Eylül 1919 arasında toplandı. Mustafa Kemal dahil 38 delege katıldı. İtirazlara rağmen ilk gün başkan seçildi. Ertesi gün delegeler İttihat ve Terakki'yi yeniden canlandırmayacaklarına yemin etti.


Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası
11 Eylül'deki beyanname Mondros'un imzalandığı gün işgal edilmemiş toprakların bölünmez bir bütün olduğunu tekrarladı. Bütün millî cemiyetler "Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti" adı altında birleştirildi. Mustafa Kemal ve Heyet-i Temsiliye Sivas'ta toplam 108 gün kaldı.

Delegeler ve sayı tartışması

Sivas Kongresi maddesi, kongreye katılan delege sayısının tartışmalı olduğunu açıkça yazıyor. Ankara gibi bazı illerde valilik baskısıyla delege seçimi yapılamadı; bazı illerden seçilen delegelerin yola çıkması engellendi, bu yüzden kimisi hiç katılamadı, kimisi de kongre bittikten sonra Sivas'a ulaşabildi. Doğu illerini Erzurum'da seçilen Heyet-i Temsiliye üyeleri temsil ediyordu; Batı ve Orta Anadolu'dan gelen temsilcilerle kongre ulusal bir nitelik kazandı.
Yemin metni

Delegeler İttihat ve Terakki ile bağları olmadığını göstermek için bir yemin metni hazırladı. Sivas Kongresi maddesindeki metin şöyle: "Makam-ı celil-i hilafet ve saltanata, İslamiyete, devlete, millete ve memlekete manen ve maddeten hizmetten başka bir gaye ve emelimiz olmadığına binaen kongrenin müzakeresi devamı müddetince ihtirasat-ı şahsiye ve siyasiyeden ve fırkacılık amalinden münezzeh bir azim ve iman ile çalışacağıma namusum ve bilcümle mukaddesatım namına vallah, billah". Mustafa Kemal Atatürk maddesi, bu yeminle Millî Mücadele'nin, Osmanlı'yı Birinci Dünya Savaşı'na sokan fırkadan ayrı tutulmaya çalışıldığını belirtiyor.
Manda tartışması

Kongrenin en çetin konusu Amerikan mandasıydı. 4 Eylül'de Ahmet İzzet Paşa'nın ABD mandasının istenmesine dair bir muhtırası Kâzım Karabekir'e getirilmiş, Karabekir bunu Mustafa Kemal ile paylaşmıştı. Mustafa Kemal ağustosta, aralarında Halide Edib (Adıvar) ve Karakol Cemiyeti'nin başı Kara Vasıf'ın da bulunduğu etkili bazı isimlerin ABD mandasına taraftar olduğunu öğrenmişti. 8 Eylül'deki 25 imzalı önergeyi Erzurum Heyet-i Temsiliye üyesi Bekir Sami (Kunduh) sundu. Mustafa Kemal, kentte bulunan Amerikalıların herhangi bir resmî görevi olmadığını belirtti. ABD Senatosu'na yazılması kararlaştırılan mektup konusu ise ileride görüşülmedi; Mustafa Kemal Atatürk maddesi bunu Senato'nun 19 Kasım'da ABD'nin Milletler Cemiyeti üyeliğini onaylamamasıyla ilişkilendiriyor.

Beyannamenin içeriği

Sivas Kongresi maddesine geçen kararlar, Erzurum'daki bütünlük ve bağımsızlık kararlarının aynen kabul edildiğini gösteriyor. Öne çıkan maddeler:

• 30 Ekim 1918 tarihindeki sınırlar içinde kalan ve büyük Müslüman çoğunluğun yaşadığı Osmanlı ülkesinin parçaları birbirinden ayrılmaz bir bütündür.
• Hilafet ve saltanat makamının dokunulmazlığı, millî bağımsızlık ve toplumun bütünlüğü için Kuvâ-yi Milliye'yi etkili ve millî iradeyi hâkim kılmak esastır.
• Vatan içinde müstakil Rumluk ve Ermenilik kurulmasına yönelik hareketlere karşı, Aydın, Manisa ve Balıkesir cephelerinde olduğu gibi elbirliğiyle savunma meşrudur.
• Gayrimüslim azınlıklara siyasi egemenliği ve toplumsal dengeyi bozacak ayrıcalıklar verilmeyecektir.
• Bağımsızlık ve sınırlar korunmak şartıyla, istila emeli gütmeyen herhangi bir devletin teknik, sınaî ve ekonomik yardımı memnuniyetle karşılanır.
• İstanbul hükûmeti millî meclisi hemen toplamalı, millet ve memleketin geleceğine dair kararlarını bu meclisin denetimine sunmalıdır.

Ali Galip Olayı

Kongre sürerken İstanbul, Mustafa Kemal'i tutuklatmaya çalıştı. 3 Eylül'de Dahiliye Nazırı Adil ve yeni Harbiye Nazırı Süleyman Şefik Paşa, Elazığ valisi Ali Galip'e Mustafa Kemal'i tutuklayıp kongreyi dağıtmasını emretti. Ali Galip Malatya'ya gelerek İngiliz yüzbaşı Edward Noel ve Bedirhan ailesinin bazı üyeleriyle görüştü. Kâzım Karabekir 7 Eylül'de küçük bir süvari bölüğünü Malatya'ya gönderip Bedirhanların tutuklanmasını emretti; bunun üzerine Ali Galip, Yüzbaşı Noel ve Bedirhanlar Suriye'ye kaçtı. Ankara valisi Muhittin Paşa'ya da Sivas'a gidip kenti denetime alma emri verilmişti; ancak Ali Fuat'ın emriyle yolda tutuklandı.
Amasya Görüşmeleri

Ali Rıza Paşa hükûmeti, Heyet-i Temsiliye ile görüşmek üzere Bahriye Nazırı Salih Paşa'yı gönderdi. Mustafa Kemal, Rauf ve Bekir Sami Beylerle 18 Ekim'de Amasya'ya geldi; görüşmeler 20-22 Ekim arasında sürdü. Amasya Görüşmeleri maddesine göre şu esaslarda anlaşıldı: Türk illerinin düşmana bırakılmaması, hiçbir manda ve himayenin kabul edilmemesi; gayrimüslimlere siyasi egemenliği bozacak ayrıcalık verilmemesi; Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti'nin hukuki bir kurul olarak tanınması; barış konferansına Heyet-i Temsiliye'nin de uygun gördüğü kişilerin gönderilmesi. Meclisin İstanbul dışında toplanması maddesi anayasaya aykırı olacağı gerekçesiyle kabul edilmedi; Mustafa Kemal de ısrar etmedi.
Heyetin genişlemesi

Sivas'ta Heyet-i Temsiliye bütün yurdu temsil eden bir kurula dönüştü. Refet Bey heyete onuncu üye olarak alındı; Kara Vasıf, Mazhar Müfit, Ömer Mümtaz, Hüsrev Sami, Hakkı Behiç, Ratipzade Mustafa ve Ahmed Rüstem Beyler de katıldı. Heyet-i Temsiliye maddesi üye sayısını bir yerde 15, bir yerde 16 olarak veriyor; aynı madde toplantıların ve kararların en çok 5-6, en fazla 10 kişiyle alındığını da belirtiyor. Sivas halkı 108 gün boyunca heyete yardım etmeye çalıştı; Sivas Kongresi maddesine göre Mustafa Kemal delegelerin otelde kalmasını yasakladığı için delegeler Sivaslıların evlerinde kaldı, Şekercizade İsmail Efendi pek çok delegeyi evinde uzun süre ağırladı. Mustafa Kemal kongrenin yapıldığı lise binasında hazırlanan bir odada kaldı.