Choiseul-Gouffier'nin İstanbul elçiliği (1784–1792): mühendisler, haritalar ve Atina mermerleri

Marie-Gabriel-Florent-Auguste de Choiseul-Gouffier, 1784–1792 yılları arasında Fransa'nın İstanbul büyükelçisiydi. Elçiliği, Osmanlı Devleti'nin askerî yenilenme arayışlarının hızlandığı bir döneme denk geldi. Choiseul-Gouffier, Osmanlı yönetiminin isteği üzerine Fransız mühendis ve subayların İstanbul'a gelmesine aracılık etti; bu uzmanlar Mühendishane'de ders verdi, Boğaz tahkimatlarını inceledi ve Osmanlı kıyılarının haritalarını çizdi. Choiseul-Gouffier aynı zamanda bir antik eser meraklısıydı; elçiliği sırasında Atina'dan ve Ege'den çok sayıda antik eser Fransa'ya taşındı. Bu yazıda, bu çok yönlü elçinin İstanbul yıllarını Fransız arşivlerinin ışığında anlatıyoruz.

Bir gezginden elçiye

Choiseul-Gouffier, 1752'de Paris'te doğdu. Genç yaşta antik Yunan dünyasına ilgi duydu. 1776'da Ege'ye bir yolculuk yaptı; adaları, Batı Anadolu kıyılarını ve antik kalıntıları gezdi. Bu yolculuğun sonucu olarak 1782'de Paris'te "Voyage pittoresque de la Grèce" (Yunanistan'ın Resimli Yolculuğu) adlı eserin ilk cildini yayımladı. Eser, gravürleriyle büyük ilgi gördü; ama içindeki bazı ifadeler, Osmanlı yönetimine karşı Yunanlıları kışkırtıcı bulunarak tartışma yarattı.

Buna rağmen Choiseul-Gouffier, 1784'te Fransa'nın İstanbul büyükelçisi olarak atandı. Fransa, Osmanlı Devleti'nin en eski müttefiki olarak İstanbul'da güçlü bir konuma sahipti. Ancak 1774 Küçük Kaynarca Antlaşması ve 1783'te Kırım'ın Rusya tarafından ilhakı, Osmanlı'nın askerî zayıflığını açıkça ortaya koymuştu. Osmanlı yönetimi, ordusunu ve donanmasını Avrupa yöntemleriyle güçlendirmek için Fransa'dan yardım istiyordu.

Fransız askerî heyeti

Choiseul-Gouffier'nin elçiliği döneminde, Fransız mühendisler, topçu subayları ve gemi inşa ustaları İstanbul'a geldi. Bu uzmanlar, Halil Hamid Paşa'nın sadrazamlığı döneminde başlayan yenilik çabalarına destek verdi. Mühendishane-i Bahrî'de (Deniz Mühendishanesi) Fransız hocalar ders verdi; geometri, trigonometri ve harita çizimi öğretildi. Tersane'de Fransız gemi ustaları, Osmanlı donanması için Avrupa tipi gemiler inşa etti.

Fransız mühendisler, Çanakkale ve İstanbul Boğazları'nın tahkimatlarını inceledi ve yeni tabyalar inşa edilmesi için planlar hazırladı. Karadeniz kıyılarında ve Tuna boyunda kale onarımlarına katıldılar. Bu çalışmalar, Osmanlı'nın 1787'de başlayan Rusya savaşına hazırlığının bir parçasıydı.

Savaş ve diplomasi

1787'de Osmanlı-Rus savaşı başladığında, Fransa'nın tutumu belirsizdi. Fransa, Osmanlı'nın müttefiki olmakla birlikte, Rusya ile de iyi ilişkiler sürdürmek istiyordu. Ayrıca Fransa'nın iç durumu giderek karışıyordu; 1789'da Fransız Devrimi başladı. Bu koşullarda Fransız askerî heyeti, savaşın ortasında İstanbul'dan geri çağrıldı. Osmanlı yönetimi bu durumu hayal kırıklığıyla karşıladı.

Choiseul-Gouffier, Fransız Devrimi'ne karşı tutum aldı ve krala bağlı kaldı. 1792'de devrim hükümeti tarafından görevden alındı. Fransa'ya dönmek yerine Rusya'ya sığındı ve orada II. Katerina'nın himayesine girdi. Rusya'da Sanat Akademisi'nin başkanlığına ve İmparatorluk Kütüphanesi'nin yönetimine getirildi. 1802'de Fransa'ya döndü.

Antik eserler ve Atina

Choiseul-Gouffier'nin elçiliği, antik eser toplama tarihinde de önemli bir yer tutar. Choiseul-Gouffier, Atina'daki temsilcisi ressam Louis-François-Sébastien Fauvel aracılığıyla Akropolis'ten ve Atina çevresinden antik eserler topladı. Bunların arasında Parthenon frizinden bir levha ve bir metop bulunuyordu. Bu parçalar, Lord Elgin'in 1800'lerin başındaki büyük taşıma işleminden önce Atina'dan çıkarılmış parçalardır.

Choiseul-Gouffier'nin koleksiyonundaki Parthenon frizi levhası, bugün Paris'teki Louvre Müzesi'nde sergileniyor. Koleksiyonun bir başka ünlü parçası olan "Choiseul-Gouffier Apollonu", ise British Museum'dadır. Bu eserlerin Atina'dan çıkarılması, Osmanlı yönetiminin izniyle ya da göz yummasıyla gerçekleşti; bu durum, bugün de tartışılan bir konudur.

La Courneuve'deki yazışmalar

Choiseul-Gouffier'nin İstanbul'dan gönderdiği raporlar, Fransız Dışişleri Bakanlığı'nın arşivlerinde korunur. Bu arşivler, bugün Paris yakınlarındaki La Courneuve'de bulunur. "Correspondance politique, Turquie" serisi, 18. yüzyıl sonunda Osmanlı-Fransız ilişkilerinin ayrıntılı bir kaydıdır. Choiseul-Gouffier'nin raporları, Osmanlı yönetiminin yenilik çabalarını, saraydaki siyasi dengeleri ve Osmanlı-Rus savaşının seyrini anlatır.

Ayrıca Fransız Savunma Bakanlığı'nın Vincennes'deki arşivleri, Fransız askerî heyetinin raporlarını, harita ve planlarını barındırır. Bu belgeler, Osmanlı tahkimatlarının 18. yüzyıl sonundaki durumuna dair benzersiz bilgiler sunar.

Bir elçinin çok yönlü mirası

Choiseul-Gouffier'nin İstanbul elçiliği, Osmanlı'nın askerî yenilenme sürecinin, Avrupa diplomasisinin çıkar hesaplarının ve antik eser ticaretinin kesiştiği bir dönemi temsil eder. Fransız mühendislerin dersleri, çizilen haritalar ve inşa edilen tabyalar, III. Selim döneminin Nizam-ı Cedid reformlarına giden yolda önemli adımlardı.

Bize göre Choiseul-Gouffier'nin hikâyesi, Osmanlı'nın Avrupa'dan bilgi ve teknoloji alırken karşılaştığı zorlukları gösterir. Avrupa devletlerinin yardımı, her zaman kendi çıkarlarıyla sınırlıydı. Paris ve La Courneuve'deki arşivler, bu dönemin hem Osmanlı yenilenmesine hem de Avrupa'nın Osmanlı'ya bakışına dair hâlâ incelenmeyi bekleyen bir kaynak sunar.