Pîrî Reis Haritası (1513): Kolomb'un kayıp haritasının izi ve Antarktika iddiası

Ceylan derisi üzerinde bir dünya

Pîrî Reis Haritası, Türkçe Vikipedi'ye göre 1513'te Osmanlı denizcisi ve haritacısı Pîrî Reis tarafından çizilen bir dünya haritasıdır. Haritanın yaklaşık üçte biri günümüze ulaşmıştır ve İstanbul'daki Topkapı Sarayı Müzesi'nde korunmaktadır. Avrupa ve Afrika'nın batı kıyılarını ve Güney amerikaAmerika'nın doğu kıyılarını gösteren bu parça, Amerika kıtasını gösteren ve bugüne ulaşan en eski haritalardan biridir. İngilizce Wikipedia'ya göre haritanın uluslararası ilgi çekmesinin asıl nedeni, Kristof Kolomb'a ait olup bugün kayıp olan bir haritanın kısmi kopyasını içermesidir.

Haritanın yapılışı

Türkçe Vikipedi'ye göre Pîrî Reis, kendisini yetiştiren amcası Kemal Reis'in 1511'de ölmesinin ardından Gelibolu'ya çekildi ve orada hem dünya haritasını hem de Kitâb-ı Bahriyye'yi hazırlamaya başladı. Haritanın kenar notlarından biri, onun "Kemal Reis'in biraderzadesi olarak tanınan Pîrî ibn Hacı Mehmed" tarafından 919 yılının Muharrem ayında Gelibolu'da yazıldığını belirtir; bu tarih 9 Mart – 7 Nisan 1513 arasına denk gelir. İngilizce Wikipedia'ya göre bu kolofon, haritanın Osmanlı Türkçesiyle yazılmış diğer notlarından farklı olarak Arapçadır ve büyük olasılıkla Pîrî Reis'in kendi elinden çıkmıştır.

Pîrî Reis, haritayı 1517'de Mısır'ın fethinden hemen sonra Yavuz Sultan Selim'e sundu. İngilizce Wikipedia, padişahın haritayı nasıl kullandığının ya da kullanıp kullanmadığının bilinmediğini, haritanın yüzyıllarca tarihten kaybolduğunu belirtir.

Kaynakları

İngilizce Wikipedia'ya göre haritanın kenar notu kullanılan kaynakları şöyle sayar: yirmi harita ve "mappa mundi", sekiz "Caferiye", Hindistan'ın Arapça bir haritası, Asya'nın yeni çizilmiş dört Portekiz haritası ve Batı Hint Adaları'nı gösteren Kristof Kolomb'a ait bir harita. Araştırmacılar "Caferiye" sözcüğünü, Arapça "cuğrafya" sözcüğünün bozulmuş biçimi olarak görür ve çoğunlukla Batlamyus'un (Ptolemaios) Geographia'sına bağlar. Türkçe Vikipedi ise bunların Büyük İskender dönemine ait olduğu düşünülen ve Abbasi halifesi Me'mun zamanında kopyalanan haritalar olarak anlatıldığını aktarır.

Haritanın Kolomb'a dayandığını gösteren en güçlü kanıt, Küba'nın ada olarak değil, anakaranın bir parçası olarak çizilmesidir. İngilizce Wikipedia'ya göre Kolomb, Küba'nın Asya anakarasının uzantısı olduğunu düşünmüştü ve haritadaki Karayipler düzenlemesi bu yanılgıyı yansıtır. Haritadaki "Hispanyola" adası da Marco Polo'nun Japonya (Cipangu) tarifine benzer biçimde kuzey-güney doğrultusunda çizilmiştir. Gregory McIntosh'a göre en açık eşleşen kıyılar, Kolomb'un 1494'teki ikinci yolculuğunda adlandırdığı Alto Velo adası çevresidir.

Yeniden bulunuşu

Türkçe Vikipedi'ye göre harita, 9 Kasım 1929'da Topkapı Sarayı'nın müzeye dönüştürülmesi sırasında yürütülen envanter çalışmalarında bulundu. İngilizce Wikipedia'ya göre Millî Müzeler Müdürü Halil Ethem Eldem, saray kütüphanesindeki eserleri incelemesi için Alman ilahiyatçı Gustav Adolf Deissmann'ı davet etti; Halil Ethem Bey'in bulduğu bir paket içindeki parşömen, oryantalist Paul Kahle'ye gösterildi ve Kahle haritanın Pîrî Reis'e ait olduğunu belirledi. Kahle sonuçlarını 1931'de Leiden'deki XVIII. Uluslararası Müsteşrikler Kongresi'nde sundu. Türk Tarih Kurumu Başkanı Yusuf Akçura 1937 tarihli "Pîrî Reis Haritası" adlı kitabında haritayı yayımladı; Türkçe Vikipedi'ye göre Atatürk de haritayla yakından ilgilenerek çoğaltılmasını sağladı. Afet İnan, 1954'te yayımlanan "En Eski Amerika Haritası" adlı kitabında kenar notlarının çevirisini sundu.

İddianın izi: kim, nerede, nasıl söyledi?

İddia: Haritanın güneyindeki kara parçası, buzla kaplanmadan önceki Antarktika kıyılarıdır; bu nedenle Pîrî Reis'in kaynakları binlerce yıl önce yaşamış kayıp bir uygarlığa ya da uzaydan çekilmiş görüntülere dayanır.

İlk ortaya çıkış: İngilizce Wikipedia'ya göre Antarktika iddiasının kaynağı, inşaat mühendisi ve amatör arkeolog Kaptan Arlington H. Mallery'dir. Mallery, haritanın koordinatlarını kendi kurduğu bir ızgara sistemiyle yeniden düzenledi ve elde ettiği haritanın modern haritalar kadar doğru olduğunu ileri sürdü.

Yayılma zaman çizelgesi:

1. 1956: Georgetown Üniversitesi, Mallery ile Weston Gözlemevi Müdürü Daniel Linehan ve Georgetown Üniversitesi Gözlemevi Müdürü Francis Heyden arasındaki bir tartışmayı radyoda yayımladı; iddia ilk kez geniş bir dinleyici kitlesine ulaştı.
2. 1966: Tarih öğretmeni Charles Hapgood, "Maps of the Ancient Sea Kings" (Eski Deniz Krallarının Haritaları) adlı kitabında haritanın buzsuz Antarktika'yı gösterdiğini ve tarih öncesi bir uygarlığın dünyayı haritalandırdığını öne sürdü.
3. 1968: İsviçreli yazar Erich von Däniken, "Chariots of the Gods?" (Tanrıların Arabaları) adlı kitabında Türkçe Vikipedi'nin aktardığına göre haritadaki biçim bozukluklarını uzaydan çekilmiş fotoğraflarla açıklamaya çalıştı.
4. 1990'lar ve sonrası: İddia, belgesel tarzı televizyon programları, popüler kitaplar ve sosyal medyadaki video ve görsel paylaşımlarıyla yaygınlaştı; Türkiye'de de kimi popüler tarih içeriklerinde "Antarktika'yı gösteren harita" olarak anlatılmaya devam etti.

Belgelenmiş açıklamalar: Hapgood'un kitabı (1966) ve von Däniken'in kitabı (1968), iddianın en çok başvurulan basılı kaynaklarıdır. İngilizce Wikipedia'ya göre Hapgood, kuramının haritanın kenar notlarını ve bazı kara parçalarının yerleşimini göz ardı ettiğini kendisi de kabul etmiştir; örneğin bir adanın "yanlışlıkla Hispanyola olarak adlandırıldığını" ileri sürerek "hiçbir şey Pîrî Reis'in kendi haritası hakkında ne kadar bilgisiz olduğunu daha iyi gösteremez" demiştir.

Sosyal medyadaki görünümü: İddia bugün özellikle gizem ve "kayıp uygarlık" temalı video kanallarında, popüler bilim sayfalarında ve kısa video platformlarında, haritanın güney kısmının modern Antarktika haritasıyla yan yana konduğu görsellerle dolaşmaktadır. Bu paylaşımlarda çoğunlukla Hapgood ve von Däniken'in kitaplarına kaynak olarak başvurulur; haritanın kenar notları ise neredeyse hiç gösterilmez.

Karşı kanıtlar:

1. İngilizce Wikipedia'ya göre haritada güneyde kesin olarak tanımlanabilen son yer, Brezilya kıyısında Cabo Frio ("Kav Friyo") ve büyük olasılıkla Cananéia ("Katino") çevresidir; bu noktanın güneyini Antarktika'yla ilişkilendiren hiçbir metin ya da tarihsel kanıt yoktur.
2. Haritanın güney kıyısı, dönemin haritalarında yaygın olan ve Batlamyus'tan beri varsayılan kuramsal güney kıtası "Terra Australis"in bir çeşitlemesidir. Antarktika'ya ilk doğrulanmış çıkarma ancak 1820'de yapılmıştır.
3. Kartografya tarihçisi Svat Soucek, parşömenin Güney amerikaAmerika hizasında kıvrıldığını ve haritacıların kıyı çizgisini eldeki yüzeye sığdırmak için yönlendirmesinin olağan olduğunu belirtir. Türkçe Vikipedi de Güney Amerika kıyısının doğuya kıvrılmasının deri yüzeyinin sınırlı olmasıyla açıklandığını aktarır.
4. Jeolog Paul Heinrich'e göre Hapgood'un dayandığı 1949 Norveç-İngiliz-İsveç sismik araştırması, haritada çizilen alanın yüzde birini bile ölçmemiştir; ayrıca buzun kalkmasından sonra karanın yükselmesi (buzul sonrası yükselme) hesaba katılmamıştır. Daha kapsamlı verilerle yapılan sonraki çalışmalar, buz altındaki Antarktika kıyısıyla anlamlı bir benzerlik göstermemiştir.
5. TDV İslâm Ansiklopedisi'nin Pîrî Reis maddesi ve Türk araştırmacıların çalışmaları, haritanın değerini kayıp bir Kolomb haritasını ve dönemin Portekiz bilgilerini birleştirmesinde görür.

Hüküm: Antarktika ve kayıp uygarlık iddiası, Türk ve yabancı akademik kaynaklarda desteklenmemektedir; İngilizce Wikipedia bu hipotezi "çürütülmüş" olarak niteler. Haritanın gerçek önemi, XVI. yüzyıl başında bir Osmanlı denizcisinin Avrupa'nın en yeni keşiflerini, İslam ve Antik Çağ coğrafya bilgisiyle bir araya getirmiş olmasıdır.

Pîrî Reis'in ikinci haritası ve Kitâb-ı Bahriyye

Pîrî Reis, 1528'de Kuzey Atlantik ve Orta Amerika'yı gösteren ikinci bir dünya haritası daha çizdi; bu haritanın da yalnızca bir parçası günümüze ulaşmıştır. Türkçe Vikipedi'ye göre Topkapı Sarayı Müdürü Tahsin Öz, ilk haritanın kayıp parçalarını ararken bu ikinci haritayı buldu. Pîrî Reis'in Akdeniz kıyılarını ayrıntılı biçimde anlatan Kitâb-ı Bahriyye'si ise 1521'de tamamlandı ve 1526'da genişletilmiş bir nüshası Kanuni Sultan Süleyman'a sunuldu.

Kaynaklar hakkında

Konu, TDV İslâm Ansiklopedisi'nin Pîrî Reis maddesi, Türkçe Vikipedi'nin Pîrî Reis Haritası maddesi ve İngilizce Wikipedia'nın Piri Reis map, Charles Hapgood ve Chariots of the Gods? maddelerine dayanır. Antarktika iddiası, "İddianın izi" bölümünde Türk ve yabancı kaynaklarla karşılaştırılmıştır.