İzzettin Çalışlar (1882-1951): Anafartalar'dan Dumlupınar'a Mustafa Kemal'in kurmayı ve günlükleri

Bir kurmayın on yıllık savaşı

İzzettin Çalışlar, Birinci Dünya Savaşı boyunca Mustafa Kemal'in en yakın kurmaylarından biri olarak görev yapmış, Kurtuluş Savaşı'nda ise tümen, grup ve kolordu komutanı olarak bütün büyük muharebelere katılmış bir Türk askeridir. Onu diğer komutanlardan ayıran en önemli özelliği, Balkan Savaşları'ndan Kurtuluş Savaşı'nın sonuna kadar tuttuğu ayrıntılı günlüklerdir. Bu günlükler, yıllar sonra yayımlandığında, Çanakkale'den Dumlupınar'a uzanan on yıllık savaş döneminin en değerli birinci el kaynaklarından biri oldu.

Çalışlar, 1882'de Yanya'da, Ataullah Bey ile Esma Hanım'ın altıncı ve en küçük çocuğu olarak doğdu. Rüştiyeyi Yanya'da bitirdikten sonra tıp okumak amacıyla İstanbul'a geldi. Ancak Tıbbiye İdadisi'nin sınavlarını kaçırdığı için Harbiye İdadisi'ne girdi. Bu tesadüf, onun hayatının yönünü belirledi.

Akademide İsmet'in ardından

Çalışlar, 1901'de Mühendishane-i Berr-i Hümayun'a girdi ve 1903'te mezun oldu. Aynı yıl girdiği Harp Akademisi'ni 1906'da topçu sınıfının ikincisi olarak bitirdi; sınıf birincisi, ileride Türkiye'nin ikinci cumhurbaşkanı olacak olan İsmet Bey'di. Kurmay yüzbaşı olarak orduya katılan Çalışlar'ın ilk görevleri Rumeli'deydi.

1909'da 31 Mart Olayı'nı bastırmak için oluşturulan Hareket Ordusu'nda tümen kurmay başkanı olarak bulundu. Ardından 3. Ordu'da ve Üsküp'teki 5. Kolordu'da tabur ve tümen görevlerinde çalıştı. Balkan Savaşları sırasında Fatih Redif Tümeni ve 14. Nizamiye Tümeni'nde kurmay olarak görev yaptı; 7 Kasım 1913'te kıdemli yüzbaşılığa yükseldi ve Edirne Kalesi Komutanlığı'nda bulundu.

Çanakkale'de Mustafa Kemal'in yanında

Birinci Dünya Savaşı başladığında Yarbay Mustafa Kemal, Çanakkale'de 19. Tümen'in komutanlığına atandı ve İzzettin Bey'i kurmay başkanı olarak yanına çağırdı. İzzettin Bey, 25 Nisan 1915'teki çıkarmadan itibaren Arıburnu'nda Mustafa Kemal'in yanında bulundu. Mustafa Kemal Ağustos 1915'te Anafartalar Grubu Komutanı olduğunda, İzzettin Bey de grup kurmay başkanı olarak görevini sürdürdü. Conkbayırı ve Anafartalar muharebelerinin planlanması ve yürütülmesinde Mustafa Kemal'in en yakın yardımcısıydı.

Çanakkale'den sonra Mustafa Kemal'in 16. Kolordu ve 2. Ordu komutanlıkları sırasında da İzzettin Bey kurmay başkanı olarak görev yaptı. Böylece Muş ve Bitlis'in geri alındığı Doğu cephesi harekâtında da Mustafa Kemal'in yanındaydı. Bu uzun beraberlik, iki asker arasında derin bir güven ilişkisi kurdu. Savaşın sonlarına doğru yarbaylığa yükselen İzzettin Bey, Genel Karargâh'ta görevlendirildi.

Millî Mücadele'ye katılış

1 Temmuz 1920'de İstanbul'da Harbiye Nezareti Personel Dairesi emrinde çalışmayı reddeden İzzettin Bey, gizlice Mudanya'ya geçerek Millî Mücadele'ye katıldı. Ankara hükûmeti onu önce 23. Tümen Komutanlığı ve 20. Kolordu Komutan Vekilliği ile görevlendirdi. Çerkez Ethem ayaklanmasının bastırılmasında birinci derecede rol oynadı ve bu başarısı nedeniyle Büyük Millet Meclisi tarafından miralaylığa yükseltildi.

Birinci ve İkinci İnönü muharebelerinde 61. Tümen'in komutanıydı. Kütahya-Eskişehir muharebelerinde ve Sakarya Meydan Muharebesi'nde 1. Grup Komutanı olarak görev yaptı. Sakarya'da 22 gün 22 gece süren savaşta grubunun tuttuğu cephe, Türk savunmasının önemli kesimlerinden biriydi.

Büyük Taarruz ve İzmir valiliği

Sakarya'dan sonra orduda grup komutanlıkları kaldırılıp kolordular kurulunca Çalışlar 1. Kolordu Komutanlığı'na atandı. 26 Ağustos 1922'de başlayan Büyük Taarruz'da ve ardından gelen Dumlupınar Meydan Muharebesi'nde 1. Kolordu, Yunan ordusunun ana kuvvetlerinin kuşatılmasında büyük rol oynadı. Bu başarılar nedeniyle 1922'de mirlivalığa yükselerek paşa oldu. İzmir'e girildikten sonra Başkomutan Mustafa Kemal Paşa, İzzettin Paşa'yı İzmir Askerî Valisi olarak atadı.

İzmir'de bir askerî vali

İzmir'in kurtuluşundan sonraki günler, şehrin en zor dönemlerinden biriydi. 13 Eylül 1922'de başlayan büyük yangın, şehrin önemli bir bölümünü yok etmişti. Binlerce insan evsiz kalmış, düzenin yeniden kurulması, iaşenin sağlanması ve göçün yönetilmesi gibi ağır sorunlar ortaya çıkmıştı. Askerî vali olarak İzzettin Paşa, bu sorunlarla yüz yüze gelen yöneticilerden biri oldu. Şehirde asayişin sağlanması, ordunun ihtiyaçlarının karşılanması ve sivil yönetimin yeniden kurulması onun sorumluluğu altındaydı.

Bu görev, bir muharebe komutanından farklı yetenekler gerektiriyordu. Çalışlar, savaş boyunca kurmay olarak edindiği planlama ve örgütleme deneyimini burada sivil bir şehrin yönetimine aktardı. İzmir'in savaş sonrasındaki toparlanması, kısa süre sonra 1923 İzmir İktisat Kongresi'ne ev sahipliği yapacak kadar ilerledi.

Milletvekilliği mi, askerlik mi?

Savaştan sonra İkinci Dönem'de Aydın milletvekili seçilen Çalışlar, Mustafa Kemal Paşa'nın telkinleriyle askerliği tercih etti ve 1 Kasım 1924'te milletvekilliğinden istifa etti. Bu karar, Cumhuriyet'in ordu ile siyaseti birbirinden ayırma politikasının bir parçasıydı. 20 Haziran 1925'te 3. Ordu Komutanlığı'na atandı, 1926'da korgeneral oldu. 1930'da orgeneral rütbesine yükseldi ve 2. Ordu Komutanlığı'na getirildi. 1937'deki Trakya Manevraları'na katıldı. 20 Aralık 1939'da kendi isteğiyle emekliye ayrıldı.

Meclis'te ve Maginot Hattı'nda

Emekli olduktan sonra Çalışlar, VI. ve VII. dönemlerde Muğla, VIII. dönemde Balıkesir milletvekili olarak Meclis'te bulundu. 1940'ta resmî davet üzerine Fransa'ya giderek Maginot Hattı'nı inceledi ve törenle karşılandı. Bu ziyaret, İkinci Dünya Savaşı'nın ilk aylarında Türkiye'nin İngiltere ve Fransa ile kurduğu ittifakın bir yansımasıydı.

11 Eylül 1912'de kendisi gibi Yanyalı olan Kevser Hanım ile evlenen Çalışlar'ın dört çocuğu oldu. 20 Ağustos 1951'de aniden başlayan bir rahatsızlık sonucu İstanbul'da öldü ve Edirnekapı Şehitliği'ne gömüldü. 1988'de diğer Kurtuluş Savaşı komutanlarıyla birlikte Ankara'daki Devlet Mezarlığı'na nakledildi. İstanbul Bahçelievler'de bir cadde ve Adana'da bir kışla onun adını taşır.

Günlük tutan komutanın mirası

Çalışlar'ın Türk tarihine en büyük katkılarından biri, savaşın sıcaklığı içinde tuttuğu günlüklerdir. Birçok komutan anılarını yıllar sonra, belleğe dayanarak yazdı; bu anılar zaman zaman sonraki siyasi tartışmaların etkisini taşıdı. Çalışlar'ın günlükleri ise olayların yaşandığı gün yazıldığı için, savaşın günlük gerçekliğini, belirsizliklerini ve kaygılarını doğrudan yansıtır. Mustafa Kemal'in Çanakkale'deki ve Doğu cephesindeki kararlarını gün gün izlemek isteyen bir araştırmacı için bu kayıtlar paha biçilmez bir kaynaktır.

Çalışlar'ın askerlik hayatı, Mustafa Kemal ile kurulan uzun bir çalışma arkadaşlığının da hikâyesidir. Selanik'ten başlayan tanışıklık, Çanakkale'de bir kurmay başkanı ile komutanı arasındaki güvene, Kurtuluş Savaşı'nda ise bir başkomutan ile kolordu komutanı arasındaki iş birliğine dönüştü. Çalışlar, gösterişten uzak, sessiz ama güvenilir bir asker olarak bu yolun her aşamasında yer aldı. Onun günlükleri sayesinde bugün, Mustafa Kemal'in komutanlık yıllarına en yakından bakan tanıklardan birinin gözüyle bakabiliyoruz.