Türkçe Vikipedi'ye göre Ruşen Eşref Ünaydın, 1918'de yayımladığı "Anafartalar Kumandanı Mustafa Kemal ile Mülâkat" adlı eserle Mustafa Kemal'i ilk kez Türk ve dünya kamuoyuna tanıttı. Aynı genç gazeteci sonra Millî Mücadele'ye katıldı, Cumhurbaşkanlığı genel sekreteri, Türk Dil Kurumu'nun ilk genel sekreteri ve büyükelçi oldu. Falih Rıfkı Atay'ın sözüyle, onun "üç büyük aşkı vardı: eşi Saliha Hanım, hocası Tevfik Fikret ve her şeyi Mustafa Kemal Atatürk." Ruşen Eşref ve Mustafa KemalGörsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası
Galatasaray'dan muhabirliğe
MehmetRuşen, 18 Mart 1892'de İstanbul'da doğdu. Galatasaray Sultanisi'ni ve Darülfünun Edebiyat Fakültesi'ni bitirdi; Askerî Baytar Âlisi'nde ve Darülmuallimin-i Âli'de Türkçe ve Fransızca öğretmenliği yaptı. Türkçe maddeye göre Galatasaray'ın 12 numaralı kurucu üyesi olarak anılır. Yazarlığa 1914'te Batı edebiyatından çevirilerle başladı. 1918'de Yeni Gün muhabiri olarak Kafkasya'ya, Tasvir-i Efkâr muhabiri olarak Sivas'a gitti. Servet-i Fünûn, Donanma, Tedrisat, Türk Yurdu ve Yeni Mecmua'da yayımladığı mülakat, mensur şiir ve hatıra türündeki yazılarıyla tanındı.
"Diyorlar ki": Türkçenin ilk edebî mülakatları
1917 ve 1918'de dönemin yazar, şair ve düşünürleriyle yaptığı söyleşileri 1918 sonlarına doğru "Diyorlar ki" adıyla kitaplaştırdı. Türkçe maddeye göre bu eserle Türk edebiyatına "edebî mülakat" türünü kazandırdı ve uzun yıllar "Diyorlar ki Muharriri" diye anıldı. İngilizce madde de bu söyleşileri Türk gazetelerindeki ilk modern röportaj yazıları olarak niteler. Diyorlar ki maddesine göre söyleşiler önce Türk Yurdu dergisinde ve Vakit gazetesinde çıktı. Söyleşi yapılan 18 isim arasında Abdülhak Hâmid, Nigâr Hanım, Halid Ziya, Cenap Şahabettin, Süleyman Nazif, Mehmet Emin Yurdakul, Halide Edib, Hamdullah Suphi, Ziya Gökalp, Mehmet Fuad Köprülü, Ömer Seyfettin, Refik Halit, Ahmet Haşim ve Ali Kemal vardı.
1918: Anafartalar kumandanı ile mülakat
Aynı yıl yayımlanan "Anafartalar Kumandanı Mustafa Kemal ile Mülâkat", Ruşen Eşref'in Anafartalar kumandanı Mustafa Kemal ile yaptığı söyleşiydi. Türkçe maddeye göre bu eser Mustafa Kemal'i ilk kez Türk ve dünya kamuoyuna tanıttı. Yazarın aynı yıl çıkan "Çanakkale'de Savaşanlar Dediler ki" kitabı da Çanakkale cephesinde bulunmuş kişilerin anlatımlarını topluyordu. Yani 1918'de, Mütareke'den hemen önce, Ruşen Eşref'in kalemi Anafartalar kumandanının adını İstanbul okuruna taşıyan ilk kalemlerden biriydi.
Dikkat: yanlış bilinen
Mülakatın tam yayın tarihi ve yeri elimizdeki kaynaklarda verilmiyor; Türkçe Vikipedi yalnız 1918 yılını yazar. Bu nedenle olay tarihi olarak gün ya da ay değil, yalnız yıl kullanıyoruz. "İlk kez dünya kamuoyuna tanıttı" ifadesi de kaynağın değerlendirmesidir; mülakatın yabancı dillere ne zaman çevrildiğine dair bilgi kaynakta yer almıyor.
Tevfik Fikret'in öğrencisi
Ruşen Eşref'in hocası Tevfik Fikret, Galatasaray'da (Mekteb-i Sultânî) önce öğretmen, 1909 başından itibaren müdür olarak çalışmıştı. Tevfik Fikret maddesi, onun devrimci ve idealist fikirleriyle "Mustafa Kemal başta olmak üzere" dönemin birçok aydınını etkilediğini yazar. Fikret, Rumelihisarı'nda Robert Kolej'in yamacında planlarını kendi çizdiği, 1905'te tamamlanan ve "kuş yuvası" anlamında Aşiyan adını verdiği evde yaşadı; 19 Ağustos 1915'te bir ameliyat sonrasında 47 yaşında burada öldü. Rumelihisarı'ndaki Aşiyan, Tevfik Fikret'in eviGörsel: Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0, yazar: Hbasak. Dosya sayfası Tevfik Fikret maddesine göre şair, Rıza Tevfik'in başlattığı bir gelenekle ölümünün ilk yılından itibaren ölüm yıl dönümlerinde evinde anıldı ve 1918'deki törene Anafartalar Kahramanı Mustafa Kemal de katıldı. Ruşen Eşref'in Fikret'e dair anıları, Türk Dil Kurumu tarafından "Tevfik Fikret, Hayatına Dair Hatıralar" adıyla yayımlandı; Fikret maddesinin kaynakçası bu baskıyı 2002 tarihiyle anar.
Ek bilgi
Fikret, Aşiyan'ın bahçesine gömülmeyi vasiyet etmişti; ama evin kimin eline geçeceğine dair endişeler yüzünden Eyüp'teki aile mezarlığına gömüldü. Ev 1945'te müze oldu ve şairin mezarı 24 Aralık 1961'de Aşiyan'a taşındı. Ölümünden hemen sonra ressam Mihri Müşfik Hanım'ın aldığı yüz ve sağ el kalıbı, Türkçe maddeye göre Türkiye'de bilimsel olarak hazırlanan ilk maske çalışmasıdır.
Millî Mücadele'nin kırk ayı
1920'de TBMM Hükûmeti'nin çağrısıyla İnebolu yoluyla Ankara'ya gitti ve Kurtuluş Savaşı'na katıldı. Türkçe maddeye göre Atatürk'ün yakınında geçen ve kırk ay süren bu dönemi yazılarında anlattı; 1922'de çıkan "İstiklâl Yolunda" bu yılların kitabıdır. 1922'de Buhara Sovyet Halk Cumhuriyeti elçiliğine başkâtip olarak atandı, Lozan Barış Konferansı'nda matbuat müşavirliği yaptı.
Meclis, harf inkılabı ve Türk Dil Kurumu
TBMM'nin II., III. ve IV. dönemlerinde Afyonkarahisar milletvekili oldu. İngilizce maddeye göre 1923-1924'te Süs adlı kadın dergisine yazdı. 1928'de Dil Encümeni üyesi olarak yeni Türk alfabesinin hazırlanmasına ve tanıtımına katıldı. 1932'de kurulan Türk Dil Kurumu'nun kurucu ekibinde yer aldı ve kurumun ilk genel sekreteri oldu. 1933'te Riyaset-i Cumhur Umumi Kâtipliği'ni, yani Cumhurbaşkanlığı Genel Sekreterliği'ni yürüttü.
Dikkat: yanlış bilinen
Türk Dil Kurumu genel sekreterliğinin yılı iki kaynakta farklı görünür. Türkçe madde kurumun 1932'de kurulduğunu ve Ruşen Eşref'in ilk genel sekreter olduğunu yazar; İngilizce madde ise "ilk genel sekreter (1933)" ifadesini kullanır. Aynı 1933 yılı Türkçe maddede Cumhurbaşkanlığı Genel Sekreterliği için verilir. İki görevin aynı yıla düşüp düşmediğini kaynaklardan netleştiremedik.
Diplomatlık ve son yıllar
Türkçe maddeye göre Tiran, Atina ve Budapeşte'de elçi, Roma, Londra ve Atina'da büyükelçi olarak görev yaptı. İngilizce madde tarihleri verir: Arnavutluk (1934), Macaristan (1939-1943), İtalya (1943-1944), Birleşik Krallık (1944-1945) ve Yunanistan (1945-1952). 1937Trakya Manevraları'nda yabancı heyetlere eşlik etti. 1952'de emekli oldu.
Atatürk'e dair yazmayı sürdürdü: "Atatürk ve Millî Tesanüt" (1954), "Atatürk'ü Özleyiş" (1957) ve ölüm yılında çıkan "Atatürk'ün Hastalığı: Prof. Dr. Nihad Reşad Belger'le Mülâkat" (1959). İlk kitabını bir mülakatla Mustafa Kemal'e ayıran yazar, son kitabını da yine bir mülakatla onun son hastalığına ayırmış oldu. 21 Eylül 1959'da İstanbul'da öldü.
#1
