General Charles Harington (1872-1940): Çanakkale bunalımında savaşı önleyen komutan ve Mudanya

İşgal ordusunun başkomutanı

Sir Charles Harington, 1920-1923 yılları arasında İstanbul'daki İtilaf işgal kuvvetlerinin başkomutanıydı. Osmanlı Türkçesiyle "Dersaadet İşgal Orduları Başkumandanı" unvanını taşıyan Harington, Türk tarihinde özellikle Eylül 1922'deki Çanakkale bunalımı sırasında oynadığı rolle hatırlanır. Londra'daki hükûmetin Türk ordusuna karşı ültimatom verilmesi emrine rağmen Harington, ültimatomu iletmeyi geciktirerek görüşme yolunu açık tuttu ve İngiltere ile Ankara hükûmeti arasında yeni bir savaşın çıkmasını önledi. Bu tutum, birkaç gün sonra Mudanya Mütarekesi'nin imzalanmasına giden yolu açtı.

Harington, 31 Mayıs 1872'de İngiltere'nin Chichester şehrinde doğdu. 46 yıl süren askerlik hayatında Güney Afrika'daki İkinci Boer Savaşı'nda ve Birinci Dünya Savaşı'nda çeşitli kurmay görevlerinde bulundu. 1918-1920 arasında İmparatorluk Genelkurmay Başkan Yardımcılığı yaptı.

İstanbul'a geliş

1920'de Harington, Karadeniz Ordusu'nun komutanlığını üstlendi. Bu ordu, Türkiye'nin bazı bölgelerini işgal altında tutuyor ve Sevr Antlaşması'yla Boğazlar çevresinde oluşturulan tarafsız bölgeyi koruyordu. Fransız ve İtalyan birlikleri de, General Charpy ve General Mombelli komutasında, Harington'un başkomutanlığına bağlandı. Böylece Harington, İstanbul'daki bütün İtilaf işgal kuvvetlerinin başına geçti.

Harington, anılarında 1921'de Yunan ordusunun Ankara'ya doğru ilerlediği günlerde yaşanan ilginç bir olayı da aktarır. Anlattığı kadarıyla bir sosyal toplantı sırasında Yunan yetkilileri, İstanbul'u savunmak için 20.000 asker önermişti. Bir yıldan kısa süre sonra, Çanakkale bunalımında ise durum tamamen tersine dönmüştü.

Çanakkale bunalımı

9 Eylül 1922'de Türk ordusu İzmir'e girdikten sonra yönünü kuzeye, Boğazlar'a ve Doğu Trakya'ya çevirdi. Türk süvari birlikleri, Çanakkale çevresindeki İngiliz denetimindeki tarafsız bölgeye yaklaştı. İngiltere Başbakanı David Lloyd George ve kabinesi, Boğazlar'ın Türk kontrolüne geçmesini engellemek istiyordu. İngiltere, dominyonlarından ve müttefiklerinden destek istedi; ancak Fransa ve İtalya birliklerini tarafsız bölgeden çekti. Kanada ve Avustralya gibi dominyonlar da yeni bir savaşa katılmaya isteksizdi.

Bunalımın en kritik anı, Eylül 1922'nin sonunda yaşandı. Londra'daki kabine, Harington'a Türk birliklerinin tarafsız bölgeden çekilmesini isteyen bir ültimatom vermesini emretti. Ültimatomun süresi dolduğunda İngiliz birlikleri ateş açacaktı.

Gecikmiş bir ültimatom

Harington, sahadaki durumu Londra'dan çok daha iyi görüyordu. Türk ordusunun zaferden sonra yüksek bir moral içinde olduğunu, İngiliz birliklerinin ise sayıca yetersiz kaldığını biliyordu. Bir çatışmanın büyük bir savaşa dönüşme tehlikesini öngördü. Bu nedenle ültimatomu Türk tarafına iletmeyi geciktirdi ve bunun yerine Mustafa Kemal Paşa ile görüşme yolunu aradı. Mustafa Kemal Paşa da tarafsız bölgede bir çatışmaya girmek yerine görüşmeyi kabul etti.

Harington'un bu tutumu, askerî bir komutanın siyasi bir emre karşı kendi değerlendirmesini öne çıkardığı nadir örneklerden biridir. Bu karar, binlerce insanın hayatını kaybedebileceği yeni bir savaşı önledi.

Mudanya'da

Görüşmeler 3 Ekim 1922'de Mudanya'da başladı. Türk heyetine Batı Cephesi Komutanı İsmet Paşa, İtilaf heyetine ise Harington başkanlık etti. Fransız ve İtalyan generalleri de görüşmelere katıldı. Görüşmeler zaman zaman gerginleşti ve kesilme noktasına geldi; Türk ordusu yeniden harekât hazırlığına girişti. Sonunda 11 Ekim 1922'de Mudanya Mütarekesi imzalandı. Mütarekeyle Doğu Trakya silahlı çatışma olmadan Türk yönetimine bırakıldı ve İstanbul'un geleceği barış konferansına bırakıldı.

Bunalımın uluslararası boyutu

Çanakkale bunalımı, Birinci Dünya Savaşı'ndan sonra İtilaf devletleri arasındaki ayrılığı da açığa çıkardı. Fransa, 1921'de Ankara hükûmetiyle imzaladığı antlaşmayla zaten ayrı bir yol izlemeye başlamıştı. İtalya da Anadolu'daki birliklerini çekmişti. İngiltere, Yunanistan'ı destekleyen tek büyük güç olarak yalnız kalmıştı. Dominyonlardan yalnızca Yeni Zelanda ve Newfoundland destek vereceğini bildirdi. Bu yalnızlık, Harington'un temkinli tutumunu daha da anlamlı kıldı.

Ankara hükûmeti ise bunalım boyunca diplomatik yolu açık tuttu. Mustafa Kemal Paşa, İtilaf temsilcilerine Türk ordusunun hedefinin Doğu Trakya ve İstanbul'un kurtarılması olduğunu, İngiltere ile savaş istemediğini bildirdi. Fransız diplomat Franklin-Bouillon, bu dönemde İzmir'e gelerek arabuluculuk yaptı ve Mudanya görüşmelerinin hazırlanmasına katkıda bulundu.

İstanbul'dan ayrılış

Lozan Antlaşması'nın 24 Temmuz 1923'te imzalanmasından sonra İtilaf kuvvetleri İstanbul'u boşaltmaya başladı. Harington, Ekim 1923'ün başında İstanbul'dan ayrıldı. Türk birlikleri 6 Ekim 1923'te şehre girdi. Harington'un İstanbul'daki son günlerinde Türk komutanlarla yaptığı görüşmeler ve ayrılış töreni, işgal döneminin resmen sona erişini belgeleyen sahneler arasındadır.

İngiltere'ye döndükten sonra Harington, Kasım 1923'te Kuzey Komutanlığı'nın başına geçti. 1927'de tam general oldu ve Batı Komutanlığı'na getirildi. 1930'da Kral V. George'un yaverliğine atandı. 1931'de Aldershot Komutanı oldu. 1933'ten 1938'e kadar, İspanya İç Savaşı'nın yaşandığı yıllarda Cebelitarık valiliği yaptı. 22 Ekim 1940'ta Cheltenham'da öldü.

Savaşı önleyen bir işgal komutanı

Harington, Türk tarihinde çelişkili bir konumda durur. Bir yandan İstanbul'u işgal eden kuvvetlerin başkomutanıydı ve işgal yıllarının Türk halkı için acı bir dönem olduğu açıktır. Öte yandan, Çanakkale bunalımında gösterdiği soğukkanlılık ve sağduyu, İngiltere ile Türkiye arasında yeni ve kanlı bir savaşın çıkmasını önledi. Onun ültimatomu geciktirme kararı olmasaydı, Mudanya'daki görüşmeler belki hiç yapılamayacak, savaş daha uzun sürecekti.

Harington'un bu tutumu, Mustafa Kemal Paşa'nın da sağduyulu bir dış politika izlediği bir döneme denk geldi. Zafer kazanmış bir ordunun başında olan Mustafa Kemal, tarafsız bölgede çatışmaya girmek yerine görüşmeyi tercih etti. İki tarafın da savaş yerine görüşmeyi seçmesi, Kurtuluş Savaşı'nın askerî zaferinin diplomatik bir başarıya dönüşmesini sağladı. Harington'un hikâyesi, bir savaşın sona ermesinde karşı taraftaki sağduyulu insanların da payı olabileceğini hatırlatır.