Sadık Paşa (Michał Czajkowski) ve Osmanlı Kazak Alayı: Kırım Savaşı'nda bir Leh yazarın komutası

Michał Czajkowski (1804–1886), Leh romantik edebiyatının tanınmış yazarlarından biri, Polonya bağımsızlığı için çalışan bir siyasi ajan ve Kırım Savaşı'nda Osmanlı ordusunda bir süvari alayına komuta eden bir paşadır. 1850'de Müslüman olarak Mehmed Sadık adını aldı ve Sadık Paşa olarak tanındı. Kurduğu Osmanlı Kazak Alayı, Tuna cephesinde Rus ordusuna karşı savaştı. Hayatı, 19. yüzyıl Avrupa'sında milliyetlerin, dinlerin ve imparatorlukların kesiştiği noktaları tek bir insanın biyografisinde toplayan sıra dışı bir hikâyedir.

Ukrayna bozkırlarından Paris'e

Czajkowski, 1804'te bugünkü Ukrayna'nın Jytomyr bölgesinde, Halčynec'te soylu bir Leh ailesinde doğdu. Çocukluğu, Kazak geleneklerinin canlı olduğu bir bölgede geçti. Bu çevre, hem edebî eserlerinin konusunu hem de ileride kuracağı askerî birliğin fikrini besledi. 1830–1831 Kasım Ayaklanması'na katıldı; ayaklanma bastırılınca Fransa'ya kaçtı ve Paris'teki Leh göçmen topluluğunun içinde yer aldı.

Paris'te Czajkowski, Kazak hayatını anlatan öyküleri ve romanlarıyla ün kazandı. En tanınmış eseri, 1837'de yayımlanan Powieści kozackie (Kazak Öyküleri) ile 1838'deki Wernyhora romanıdır. Bu eserler, Leh romantizminin Ukrayna ve Kazak temalı akımının önemli örnekleri sayılır. Aynı dönemde Czajkowski, Prens Adam Czartoryski'nin önderliğindeki Hôtel Lambert çevresine katıldı.

İstanbul'da bir Leh temsilcisi

1841'de Czartoryski, Czajkowski'yi İstanbul'a gönderdi. Görevi, Osmanlı Devleti nezdinde Leh davasını savunmak, Rusya'ya karşı bir ittifak zemini hazırlamak ve Balkan Slavları arasında Rusya karşıtı bir siyaset yürütmekti. Czajkowski, İstanbul'da Babıâli ile yakın ilişkiler kurdu. 1842'de Polonezköy'ün (Adampol) kuruluşunda başrolü oynadı. Bulgar ve Sırp çevreleriyle de temas hâlindeydi; Bulgar kilisesinin Rum patrikhanesinden ayrılma çabalarını desteklediği bilinir.

1848–1849 ihtilallerinden sonra Rusya, Osmanlı'dan Leh ve Macar mültecilerin iadesini istedi. Czajkowski, bu baskı ortamında 1850'de Müslüman oldu ve Mehmed Sadık adını aldı. Böylece Osmanlı tebaasına geçerek iade riskini ortadan kaldırdı. Bu karar, Leh göçmen çevrelerinde tartışmalara yol açtı; bazıları onu ilkesizlikle suçladı, bazıları ise siyasi bir zorunluluk olarak gördü.

1853–1856: Tuna cephesinde Kazak Alayı

1853'te Osmanlı-Rus savaşı başlayınca Sadık Paşa, Osmanlı Kazak Alayı'nı kurdu. Birlik, Leh subayların komutasında Kazak, Leh, Bulgar ve diğer Balkan halklarından gönüllülerden oluşuyordu. Alayın üniformaları, Kazak geleneklerinden esinlenmişti. Sadık Paşa birliğin komutanı olarak Tuna cephesinde, Silistre ve Bükreş çevresinde görev aldı. 1854'te Rus ordusunun Tuna Beyliklerinden çekilmesinin ardından alay, Osmanlı kuvvetleriyle birlikte Bükreş'e girdi.

Alayın savaştaki rolü, Kırım'daki büyük muharebeler kadar dikkat çekmedi; ancak keşif, öncü ve takip görevlerinde etkili olduğu bilinir. Savaşın sonunda birlik, Osmanlı ordusunda kalıcı bir yapı olarak sürdürüldü ve uzun yıllar varlığını korudu. Sadık Paşa da Osmanlı ordusunda görev yapmayı sürdürdü.

Geri dönüş ve trajik son

1870'lerin başında Sadık Paşa, Osmanlı'daki konumunun zayıfladığını ve Leh davasının Avrupa'da desteğini yitirdiğini gördü. Rus çarı II. Aleksandr'ın genel affından yararlanarak 1872'de Rusya'ya döndü ve yeniden Hristiyan oldu. Ukrayna'da, Kiev yakınlarında yaşamaya başladı. Leh göçmenler bu dönüşü ihanet olarak gördü. Hayatının son yıllarını yalnızlık içinde geçiren Czajkowski, 1886'da Ukrayna'daki Borki'de hayatına kendisi son verdi.

Bu son, hayatı boyunca farklı kimlikler arasında gidip gelen bir insanın iç çatışmasının da bir yansıması olarak okunur. Czajkowski, bir Leh vatanseveri, bir Kazak romantiği, bir Osmanlı paşası ve sonunda Rusya'ya dönen bir yaşlı adamdı.

Bir Leh yazarın kalemi

Michał Czajkowski, Sadık Paşa adını almadan önce de tanınmış bir yazardı. Ukrayna bozkırlarındaki Kazakların hayatını anlatan hikâye ve romanlar yazdı. 1837'de yayımlanan "Kazak Hikâyeleri" (Powieści kozackie), Leh romantik edebiyatının önemli eserleri arasında sayılır. Bu eserlerde Kazakların özgürlük tutkusunu, bozkırın geniş manzaralarını ve Ukrayna'nın tarihini romantik bir dille anlattı.

Czajkowski'nin İstanbul'daki yıllarında da yazmaya devam ettiği bilinir. Osmanlı'daki hayatını, Kazak Alayı'nı ve Osmanlı devlet adamlarıyla ilişkilerini anlatan hatıratlar ve yazılar kaleme aldı. Bu yazılar, 19. yüzyıl ortasında Osmanlı'daki Leh göçmen topluluğunun hayatına dair önemli bir tanıklık sunar.

Sadık Paşa'nın İstanbul'daki hayatı, Leh göçmenlerinin Osmanlı'ya nasıl uyum sağladığını da gösterir. Bazı Leh göçmenleri Müslüman olarak Osmanlı hizmetine girdi ve Osmanlı ordusunda yüksek rütbelere ulaştı. Örneğin Konstanty Borzęcki, Mustafa Celaleddin Paşa adını aldı ve "Eski ve Yeni Türkler" adlı bir kitap yazdı. Bu kitap, Türk tarihine ilişkin görüşleriyle sonraki dönemde Türkiye'de ilgi gördü. Osmanlı, bu göçmenlere hem sığınak hem de yeni bir hayat sundu.

Sadık Paşa'nın kurduğu Kazak Alayı, Osmanlı ordusunun yabancı gönüllülerden oluşan en dikkat çekici birliklerinden biriydi. Alayda Lehlerin yanı sıra Kazaklar, Ukraynalılar ve Balkanlardan gelen Hristiyanlar da görev yaptı.

Bir hayatın içindeki üç imparatorluk

Sadık Paşa'nın hikâyesi, 19. yüzyılda Osmanlı ordusunun ne kadar çok kökenden insanı bünyesine katabildiğini gösteriyor. Osmanlı, Rusya'ya karşı savaşmak isteyen Leh, Macar ve Kazak gönüllülere kapısını açtı; onlara rütbe, maaş ve güvenlik verdi. Bu açıklık, imparatorluğun çok milletli yapısının askerî alandaki bir yansımasıydı.

Czajkowski'nin trajik sonu ise sürgünlerin hayatının ne kadar kırılgan olduğunu hatırlatır. Ülkesini kurtarmak için bir imparatorluğa sığınan, onun ordusunda savaşan ve sonunda düşmanının affına sığınan bir insanın hikâyesi, kimlik ve sadakat kavramlarının o dönemde ne kadar karmaşık olduğunu gösteriyor. Polonezköy'deki evler ve Kazak Alayı'nın hatırası, bu karmaşık hayatın bugüne kalan izleridir.