Kırım Seferi (1475): Kefe'nin alınması ve Kırım Hanlığı'nın Osmanlı himayesi

Karadeniz'in kuzey kıyısı

Kırım Seferi, Türkçe Vikipedi'ye göre Gedik Ahmed Paşa komutasındaki Osmanlı donanmasının 1475'te Kırım'daki Ceneviz kolonilerini ele geçirmesi ve Kırım Hanlığı'nın Osmanlı himayesine girmesiyle sonuçlanan deniz harekâtıdır. II. Mehmed, İstanbul'un fethinden sonra Karadeniz kıyılarında Osmanlı egemenliğini kurmayı genişleme siyasetinin ana hedeflerinden biri yapmıştı. Boğdan Prensliği 1454'te vergiye bağlandı; Amasra 1459'da, Sinop ve Trabzon 1461'de Osmanlı topraklarına katıldı.

Ticaret yollarının kavşağı

Türkçe Vikipedi'ye göre Kırım; Hindistan, Çin, Türkistan ve Sibirya'dan gelen yolların birleştiği bir noktadaydı ve Karadeniz'e kuzeyden dökülen nehirler sayesinde Rusya, İskandinavya ve Lehistan-Litvanya ile ticarette kilit bir rol oynuyordu. Yarımadanın dış dünyayla bağlantısı büyük ölçüde Cenevizlilerin elindeydi. Ceneviz kolonisinin merkezi olan Kefe (Caffa, bugünkü Feodosiya), TDV İslâm Ansiklopedisi'nin Kefe maddesinde belirtildiği gibi, Karadeniz'in en işlek limanlarından biriydi. Osmanlı donanmasının 1454 ve 1469 yıllarında Kefe'ye yönelik seferleri bölgedeki Osmanlı nüfuzunu artırmış, ancak Cenevizlilerin kirimKırım Hanlığı'nın iç işlerine müdahalesine son verememişti.

Kırım'daki iç çekişme

Kırım Hanlığı, İngilizce Wikipedia'ya göre 1441'de Hacı I. Giray tarafından kurulmuştu. Türkçe Vikipedi'ye göre 1469'da Yakub Bey komutasındaki Osmanlı donanmasının Ceneviz kolonilerini yağmalaması ve Han I. Mengli Giray'ın adamlarından bazılarını esir alması, II. Mehmed ile Mengli Giray'ın arasını açmıştı. Cenevizliler yıllık vergiyi 8.000 altına çıkararak kolonilerini korumuş, buna karşılık Kırım'ın iç siyasetine daha çok karışmaya başlamışlardı. Osmanlı yanlısı olduğunu düşündükleri Şirinli Eminek Bey'i Kefe tudunluğundan azlettirdiler. Bunun üzerine Kırım'ın önde gelen boy beyleri Eminek Bey'in çevresinde toplanarak Mengli Giray'a karşı ayaklandı ve han Cenevizlilere sığınmak zorunda kaldı. Eminek Bey'in yardım isteği, II. Mehmed'e harekât için gerekçe verdi.

Kefe'nin teslimi

Türkçe Vikipedi'ye göre II. Mehmed'in emriyle hazırlanan, nakliye gemileriyle birlikte yaklaşık 200 parçalık Osmanlı donanması Haziran başında Kırım'a çıkarma yaptı. Kefe önlerine gelen Osmanlı birlikleri 4 Haziran 1475'te barış yoluyla teslim önerisinin reddedilmesi üzerine kaleyi kuşatarak top ateşine tuttu. Direnmenin yararsız olduğunu gören kale halkı Cenevizli yöneticiye baskı yaptı ve kale teslim oldu. Gedik Ahmed Paşa, Cenevizlilerin hapsettiği Mengli Giray'ı serbest bıraktı ve kirimKırım Hanlığı üzerinde Osmanlı himayesini kuran bir ahidname yaptı.

Sudak, Kerç, Azak ve Mangup

Türkçe Vikipedi'ye göre Kefe'nin ardından Osmanlı donanması Sudak, Kerç ve Azak'ı hızla aldı. Sudak'ın Cenevizli komutanı teslim olmayı kabul etse de yakınlarından biri kale kapılarını kapatarak direnmeye karar verdi. Gedik Ahmed Paşa birliklerini geri çekerek pusuya yatırdı; garnizon tehlikenin geçtiğini sanarak kapıları açınca ani bir saldırıyla kale alındı. Bu kalelerin alınmasıyla Kırım'da ve bütün Karadeniz'de Ceneviz varlığı sona erdi.

Osmanlılar son olarak yarımadanın güneyindeki Ortodoks Theodoro Prensliği'nin merkezi Mangup Kalesi'ne yöneldi. Eylül'de başlayan kuşatma, beş saldırının ardından Aralık'ta kalenin teslimiyle sona erdi. Türkçe Vikipedi, Theodoro'nun Roma-Bizans geleneğinin son kalıntılarından biri olarak tarihten silindiğini belirtir. Mangup da Cenevizlilerden alınan kaleler gibi doğrudan Osmanlı yönetimine bağlandı ve Kefe sancağı kuruldu.

Himaye düzeni

Türkçe Vikipedi'ye göre 1475 Kırım seferi, Osmanlı donanmasının 1470 Eğriboz seferinden sonraki ikinci büyük denizaşırı harekâtıydı. Bu harekâtla Kırım'daki Ceneviz varlığı sona erdi ve Kuzey Karadeniz ticaret yolları Osmanlı denetimine girdi. Kırım Hanlığı'nın Osmanlı himayesine girmesi de bölge siyasetinde bir dönüm noktası oldu. Üç yüzyıla yakın süren bu dönemde Hanlık, rakipleri olan Lehistan Krallığı, Altın Orda, Litvanya Büyük Dükalığı ve Moskova Knezliği karşısında önemli bir stratejik avantaj elde etti. Osmanlı Devleti de bu rakiplerle mücadelesini çoğu zaman doğrudan karışmadan Hanlık aracılığıyla sürdürebildi.

Kaynaklar hakkında

Konu, TDV İslâm Ansiklopedisi'nin Kefe ve Kırım maddeleri, Türkçe Vikipedi'nin Kırım Seferi (1475) maddesi ve İngilizce Wikipedia'nın Crimean Khanate maddesine dayanır. Teslim tarihlerindeki farklar ve Ceneviz kaynaklarının bakış açısı dikkat kutusunda belirtilmiştir.