Venizelos Ankara'da (Ekim 1930): Eski düşmanların dostluk antlaşması

Sekiz yıl sonra Ankara'da bir Yunan başbakanı

Eylül 1922'de Türk ordusu İzmir'e girdiğinde, Türkiye ile Yunanistan arasında on yıldan uzun süren savaşlar dönemi sona ermişti. Balkan Savaşları, Birinci Dünya Savaşı ve Kurtuluş Savaşı, iki halk arasında derin yaralar bırakmıştı. Bu yaraların üzerinden sekiz yıl geçmişken, Ekim 1930'da Yunanistan Başbakanı Eleftherios Venizelos Ankara'ya geldi. 29 Ekim 1930'da Cumhuriyet Bayramı kutlamalarına katıldı ve 30 Ekim'de Türk-Yunan Dostluk Antlaşması imzalandı.

Bu ziyaret, Atatürk'ün "Yurtta sulh, cihanda sulh" ilkesinin en somut uygulamalarından biri sayılır. Dün savaştığı ülkeyle kalıcı bir barış kurmak, Atatürk'ün dış politikasının en dikkat çekici başarılarındandır.

Venizelos kimdi?

Eleftherios Venizelos, yirminci yüzyılın başında Yunan siyasetine damgasını vuran bir devlet adamıydı. Girit'te doğmuş, Girit'in Yunanistan'a bağlanması sürecinde öne çıkmış, ardından birkaç kez Yunanistan başbakanlığı yapmıştı. Birinci Dünya Savaşı'nda Yunanistan'ı İtilaf Devletleri'nin yanında savaşa sokan oydu. Savaştan sonra Paris Barış Konferansı'nda Yunanistan'ı temsil etmiş ve İzmir'in Yunanistan'a verilmesini sağlamıştı.

Ancak Venizelos, Kasım 1920 seçimlerini kaybederek iktidardan düştü. Kurtuluş Savaşı'nın kritik yıllarında Yunanistan'ı Kral Konstantin yönetiyordu. Venizelos, 1922 felaketinden sonra Lozan Konferansı'nda Yunanistan'ı temsil etti. 1928'de yeniden iktidara geldiğinde ise Türkiye ile ilişkileri düzeltmeyi önceliklerinden biri yaptı.

Mübadele düğümü

İki ülke arasındaki yakınlaşmanın önündeki en büyük engel, nüfus mübadelesinden kalan sorunlardı. 30 Ocak 1923'te Lozan'da imzalanan sözleşmeyle Türkiye'deki Ortodoks Rumlar ile Yunanistan'daki Müslüman Türkler karşılıklı olarak yer değiştirmişti. Ancak İstanbul'daki Rumlar ve Batı Trakya'daki Türkler bu mübadelenin dışında tutulmuştu.

Mübadele sonrasında kimin "yerleşik" sayılacağı, geride bırakılan mülklerin değeri ve tazminatlar gibi konular yıllarca çözülemedi. Bu sorunlar, iki ülke arasında sürekli bir gerginlik kaynağı oldu. Uzun ve zorlu müzakerelerin ardından 10 Haziran 1930'da Ankara'da imzalanan sözleşmeyle mülk ve tazminat sorunları büyük ölçüde çözüldü. Bu sözleşme, Venizelos'un Ankara ziyaretinin yolunu açtı.

Mübadelenin insan yüzü

Mübadele, yalnızca diplomatik bir mesele değildi. Yaklaşık 1,2 milyon Ortodoks Rum Anadolu'dan Yunanistan'a, yaklaşık 400 bin Müslüman Türk ise Yunanistan'dan Türkiye'ye göç etti. İnsanlar, kuşaklardır yaşadıkları evleri, bağları, mezarlıkları ve komşularını geride bıraktı. Selanik'ten, Girit'ten, Kavala'dan, Drama'dan gelen mübadiller Anadolu'nun dört bir yanına yerleştirildi. Anadolu'dan ayrılan Rumlar da Yunanistan'da yeni bir hayat kurmak zorunda kaldı.

Her iki ülkede de mübadillerin yerleştirilmesi uzun yıllar aldı. Mülklerin tasfiyesi, tazminatlar ve kimin mübadeleye tabi olduğu gibi konular hem devletleri hem de insanları yordu. Bu nedenle 1930'daki uzlaşma, yalnızca iki hükûmet arasında değil, iki halk arasında da bir rahatlama yarattı. Mübadillerin yeni yurtlarında kök salması, dostluk antlaşmasının toplumsal zeminini de güçlendirdi.

Ankara'daki günler

Venizelos, Ekim 1930'un sonlarında Türkiye'ye geldi ve Ankara'ya ulaştı. Bir Yunan başbakanının yeni Türk başkentini ziyaret etmesi, dönemin kamuoyunda büyük ilgi gördü. 29 Ekim 1930'da Cumhuriyet'in yedinci yıl dönümü kutlamalarına katıldı. Bir zamanlar İzmir'in Yunanistan'a verilmesini sağlayan devlet adamının, Cumhuriyet Bayramı'nda Ankara'da bulunması, iki ülke ilişkilerinin ne kadar değiştiğini gösteriyordu.

Venizelos, ziyareti sırasında Atatürk ve Başvekil İsmet (İnönü) Paşa ile görüştü. Dışişleri Bakanı Tevfik Rüştü (Aras) Bey, müzakerelerde Türk tarafının önemli isimlerinden biriydi. Görüşmeler, dostane bir hava içinde geçti.

30 Ekim 1930: Antlaşmalar

30 Ekim 1930'da Ankara'da iki ülke arasında üç önemli belge imzalandı. Bunlardan ilki Dostluk, Tarafsızlık, Uzlaşma ve Hakem Antlaşması'ydı. Bu antlaşmayla iki ülke birbirine karşı herhangi bir siyasi ya da ekonomik ittifaka katılmamayı, aralarındaki anlaşmazlıkları barışçı yollarla çözmeyi kabul etti.

İkinci belge, deniz kuvvetlerinin sınırlandırılmasına dair bir protokoldü. İki ülke, birbirini haberdar etmeden yeni savaş gemisi siparişi vermemeyi kabul etti. Bu, Ege'de bir deniz silahlanma yarışının önlenmesi anlamına geliyordu. Üçüncü belge ise İkamet, Ticaret ve Seyrisefain Sözleşmesi'ydi. Bu sözleşme, iki ülke vatandaşlarının karşı ülkede yerleşmesini, ticaret yapmasını ve gemilerin limanlara serbestçe girip çıkmasını düzenledi.

Ziyaretin ardından

Venizelos'un Ankara ziyaretinden sonra Türk-Yunan ilişkileri hızla gelişti. Ekim 1931'de İsmet Paşa ve Tevfik Rüştü Bey, Atina'yı ziyaret ettiler. Bu ziyaret de dostane bir havada geçti ve iki ülke arasındaki yakınlaşmayı pekiştirdi.

14 Eylül 1933'te Ankara'da Türk-Yunan Samimi Anlaşma Paktı imzalandı. Bu paktla iki ülke ortak sınırlarını karşılıklı olarak güvence altına aldı. Ardından 9 Şubat 1934'te Atina'da Türkiye, Yunanistan, Yugoslavya ve Romanya arasında Balkan Antantı imzalandı. Balkan Antantı, Balkanlarda barışı korumayı amaçlayan bölgesel bir güvenlik sistemiydi ve Türk-Yunan dostluğu bu sistemin en sağlam dayanaklarından biriydi.

Barışın cesareti

Venizelos'un Ankara ziyareti, iki ülke liderinin geçmişin acılarını aşma iradesinin bir ürünüdür. Türkiye açısından bu yakınlaşma, Atatürk'ün dış politika anlayışının doğal bir sonucuydu. Kurtuluş Savaşı'nı kazanan ve Lozan'da bağımsızlığını tüm dünyaya kabul ettiren Türkiye, artık komşularıyla barış içinde yaşamak ve kalkınmaya odaklanmak istiyordu. Savaşların bitmesi, kalıcı bir barışın kurulması anlamına gelmiyordu. Barışı kurmak için de en az savaşı kazanmak kadar kararlılık gerekiyordu.

Yunanistan açısından da durum benzerdi. 1922 felaketinden sonra yüz binlerce mülteciyi yerleştirmek zorunda kalan Yunanistan, Türkiye ile sürekli bir gerginlik içinde olmayı göze alamazdı. Venizelos, geçmişte Türkiye'ye karşı savaş politikası izlemiş olmasına rağmen, bu kez barışın mimarlarından biri oldu. İki ülkenin, savaşın üzerinden yalnızca sekiz yıl geçmişken dostluk antlaşması imzalayabilmesi, liderlerin cesaretini gösterir. Bu dostluk, 1930'lar boyunca sürdü ve Balkanlarda barışın korunmasına katkıda bulundu. Ziyaret, bugün de Türk-Yunan ilişkilerinin en olumlu dönemlerinden biri olarak hatırlanır.