5 Kasım 1925'te Mustafa Kemal Paşa, Birinci Meclis binasının genel kurul salonunda bir okul açtı. Ankara Adliye Hukuk Mektebi, Cumhuriyet Türkiyesi'nde sıfırdan kurulan ilk yükseköğretim kurumu olarak anılır; bugünkü Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi'nin başlangıcıdır. Bu yazıda okulun neden ve nasıl kurulduğunu, ilk kadrosunu ve ilk yıllarını Türkçe Vikipedi'deki Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi maddesi ile İngilizce Wikipedia'daki Ankara University Law School ve Mahmut Esat Bozkurt maddelerine dayanarak anlatıyoruz.
Reddedilen ilk teklif
Türkçe maddeye göre Ankara'da bir hukuk okulu fikrini Meclis'te ilk dile getiren Kastamonu mebusu Abdülkadir Kemali Bey'di. 16 Mart 1921'de, Birinci Dünya Savaşı'nda askere alındıkları için eğitimleri yarım kalan öğrenciler için Ankara'da Adalet Bakanlığı'na bağlı bir hukuk okulu açılmasını öngören üç maddelik bir kanun teklifi verdi. Maarif Encümeni teklifi bina, malzeme ve öğretmen bulunamadığı gerekçesiyle reddetti.
Şer'iye mahkemelerinden sonra
Konu 1924'te yeniden gündeme geldi. Türkçe maddeye göre şer'iye mahkemelerinin kapatılması ve bu mahkemelere hâkim ve savcı yetiştiren Mekteb-i Kuzzat'ın da kaldırılmasıyla hâkim, savcı, icra memuru, zabıt kâtibi, müstantik gibi adliye kadrolarını yetiştirecek yeni bir okula ihtiyaç doğdu. İstanbul Darülfünunu Hukuk Fakültesi zaten vardı; Ankara'da ikinci bir okul isteniyordu.
Girişimi Adalet Bakanı Mahmut Esat (Bozkurt) Bey üstlendi. 1925 bütçe kanunu tasarısına hâkim azlığı gerekçesiyle yatılı bir hukuk okulu için ödenek koydurdu. Türkçe maddeye göre 23 Şubat 1925'te Meclis Genel Kurulu'nda uzun tartışmalardan sonra Ankara Leyli (yatılı) Hukuk Mektebi'nin açılması dört oy farkla kabul edildi. Kurulan şey bir fakülte değil, Adalet Bakanlığı bünyesinde yatılı bir meslek okuluydu ve öğretim kadrosu adliye erkânından oluşuyordu.
Binasız, müdürsüz kayıt
Türkçe maddeye göre 1925 yazında, henüz binası, müdürü ve öğretim kadrosu yokken kayıt başvuruları alınmaya başlandı. Lise, yedi yıllık idadi ya da bir yükseköğrenim kurumu mezunları sınavsız, lise öğrencileri ya da lise dengi başka okullardan mezunlar ise oldukça zor bir sınavla kabul edildi. İlk yıl 301 öğrenci kayıt yaptırdı; bunların 75'i yatılıydı.
15 Eylül 1925'te Mahmut Esat Bey, müfredatı ve yönetimi belirlemek için Ahmet Ağaoğlu, Yusuf Akçura, Şevket Memedali, Cemil (Bilsel), Tevfik Kamil, Yusuf Kemal, Süheyp Nizami, Hasan Saka, Refik Saydam, Sadri Maksudi ve Şükrü Kaya'dan oluşan bir komisyon kurdu. Ankara Adliye Hukuk Mektebi'nin açılış günü, 5 Kasım 1925Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Cemal Isiksel. Dosya sayfası
Müfredat: Mecelle yok, hukuk tarihi var
Türkçe maddeye göre okul, Ankara'da henüz bir üniversite olmadığından "fakülte" değil "Ankara Adliye Hukuk Mektebi" adıyla kuruldu ve öğretim süresi üç yıl olarak belirlendi. Komisyon Mecelle'nin okutulmamasına karar verdi; "Usul-i Fıkıh" dersi kaldırıldı ve ilk kez bir Türk Hukuk Tarihi kürsüsü kuruldu. Hem araştırmada hem öğretimde "tetkik ve tenkit", yani inceleme ve eleştiri yöntemi benimsendi. İlk yıllarda medeni hukuk, ceza, iktisat, maliye, kara ve deniz ticareti, devletler genel ve özel hukuku, idare hukuku, anayasa hukuku, Roma hukuku ve karşılaştırmalı hukuk, siyasi tarih ve hukuk tarihi kürsüleri vardı.
Ek bilgi
"Profesör" unvanı Türk yükseköğretiminde ilk kez bu okulda kullanıldı. Türkçe maddeye göre o dönemde üniversite hocalarına "müderris" deniyordu, ama okulun kurucuları bu unvanın medreseyi çağrıştırdığını düşünüyordu. "Muallim" unvanı da olmazdı, çünkü İstanbul Darülfünunu'nda bu unvan doçentliğe karşılık geliyordu ve İstanbul'dan gelen Müderris Cemil Bey'in unvanı düşürülmüş gibi algılanabilirdi. Sonunda ders verecek kişilere "profesör" denmesine karar verildi ve kelime bu yolla Türkçeye girdi.
Mebus profesörler
Türkçe maddeye göre "Profesörler Meclisi" adını alan kurulun fahri başkanlığına Mustafa Kemal Paşa, Türk Hukuk Tarihi fahri profesörlüğüne Başvekil İsmet Paşa getirildi. Mahmut Esat Bey meclis başkanı oldu ve "İhtilaller Tarihi" dersini üstlendi; İstanbul Darülfünunu müderrislerinden Cemil Bey reis vekili, yani dekan oldu. Okul 11 profesörle başladı, sayı zamanla yirmiyi geçti.
İlk kadronun bileşimi dikkat çekici: Hocaların çoğu milletvekili ya da üst düzey bürokrattı. Ağaoğlu Ahmet Bey (Kars) anayasa hukuku, Akçuraoğlu Yusuf Bey (İstanbul) siyasi tarih, Saraçoğlu Şükrü Bey (İzmir) iktisat, Şükrü Kaya Bey (Menteşe) iktisat mezhepleri, Sadri Maksudi Bey Türk hukuk tarihi okutuyordu. İş Bankası hukuk müşaviri Şevket Memedali Bey ticaret hukuku, Ziraat Bankası'ndan Süheyp Nizami Bey idare hukuku, Sıhhiye Vekili Refik Bey adli tıp derslerini veriyordu.
İngilizce Mahmut Esat Bozkurt maddesi, Bozkurt'un Adalet Bakanlığı sırasında 1925'ten itibaren okulda İnkılap Tarihi dersi verdiğini, bakanlıktan ayrıldıktan sonra da profesör olarak devletler hukuku ve anayasa hukuku okuttuğunu yazar.
Açılış konuşması
Türkçe maddeye göre Mustafa Kemal Paşa açılışta şöyle konuştu: "Cumhuriyetin merkez-i idaresinde bir Hukuk Mektebi açmak vesilesi bugünkü içtimaımızı ihzar etmiş bulunuyor. Bugün şahit olduğumuz hâdise, yüksek memur ve mütehassıs âlimler yetiştirmek teşebbüsünden daha büyük bir ehemmiyeti hâizdir." Konuşmanın devamında Türk İnkılabı'nın kendini yeni hukuk esaslarıyla sağlamlaştırmaya giriştiğini söyledi ve bu kurumun açılışında hissettiği mutluluğu hiçbir girişimde duymadığını ekledi. Aynı gün ilk dersi anayasa hukuku profesörü Ağaoğlu Ahmet Bey verdi. Ankara Adliye Hukuk Mektebi'nin ilk hocalarıGörsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Jean Weinberg. Dosya sayfası
Telgrafhane ve kerpiç yatakhane
Okulun ilk binası, Türkçe maddeye göre, Kurtuluş Savaşı boyunca telgrafhane olarak kullanılmış iki katlı ahşap bir yapıydı. Telgraf binasının boşaltılması geciktiği için dersler yaklaşık bir ay Birinci Meclis binasında yapıldı. Meclis kendi toplantı salonunu, kütüphanesini, zabıt kâtiplerini ve matbaasını okulun kullanımına açtı.
Yatılı öğrenciler için iki kerpiç bina yapıldı. İlk yatılılardan Hüseyin Cahit Oğuzoğlu, sonradan bu fakültenin dekanı ve Ankara Üniversitesi rektörü olacaktı. Onun anısı maddede aktarılır: "Binalar kışlayı andırıyordu. Yağmur yağdığı zaman yatakların başına şemsiyeler açılır, herkes ıslanmamak için gerekli tedbirlere başvururdu."
Fakülte oluşu ve ilk mezunlar
1927'de Bakanlar Kurulu kararıyla okul "fakülte" unvanını aldı ve Ankara Hukuk Fakültesi adını aldı; Türkçe madde bunun Ankara Üniversitesi'nin çekirdeği sayıldığını yazar. İlk kız öğrenciler 1927'den itibaren kabul edildi. 1925-1926'da kayıt yaptıran öğrencilerden 143'ü 1927-1928 öğretim yılında okulu bitirerek ilk mezunlar oldu; 1 numaralı diplomayı 1928'de Hüseyin Cahit Oğuzoğlu aldı. İngilizce madde de ilk mezunların 1928'de verildiğini doğrular.
Dikkat: yanlış bilinen
Kaynaklar okulun ilk öğrenci sayısını ve niteliğini farklı veriyor. Türkçe madde bir yerde ilk kayıtları 301 öğrenci (75'i yatılı), başka bir yerde 300 öğrenci olarak verir. İngilizce madde okulu "Cumhuriyet'in ilk üniversite düzeyindeki yükseköğretim kurumu" olarak tanımlar; Türkçe madde ise kurulan okulun bir fakülte değil, Adalet Bakanlığı'na bağlı yatılı bir meslek okulu olduğunu, fakülte unvanını ancak 1927'de aldığını yazar. Öte yandan Türkçe Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi maddesi o fakültenin "Türkiye'de fakülte adıyla kurulmuş ilk yükseköğretim kurumu" olduğunu söyler; bu ifade 1925'te mektep olarak kurulup 1927'de fakülte adını alan Hukuk'la birlikte okunmalı.
Sonraki yıllar
Türkçe maddeye göre okul uzun süre dağınık binalarda yaşadı: bir mescit dershane oldu, yemekhane eski Anafartalar Karakolu'na taşındı. 1940'ta fakülte Adalet Bakanlığı'ndan Milli Eğitim Bakanlığı'na devredildi ve öğretim süresi dört yıla çıktı. 1941'de Cebeci'deki yeni binasına taşındı; 1945'te doktora eğitimi başladı ve 1946'da Ankara Üniversitesi'ne bağlandı.
Tarih notu
Ankara Hukuk'un kronolojisi (Türkçe madde): 16 Mart 1921Abdülkadir Kemali Bey'in teklifi reddediliyor. 1924 şer'iye mahkemeleri ve Mekteb-i Kuzzat kapanıyor. 23 Şubat 1925 Meclis dört oy farkla okulu kabul ediyor. 15 Eylül 1925 kuruluş komisyonu. 5 Kasım 1925 açılış ve ilk ders. 1927 fakülte unvanı, ilk kız öğrenciler. 1928 ilk 143 mezun. 1940 Milli Eğitim Bakanlığı'na devir. 1941Cebeci binası. 1946 Ankara Üniversitesi.
#1
