Mesudiye zırhlısının batışı (13 Aralık 1914): Nara Burnu'nda demirli eski zırhlı, B11 denizaltısının tek torpidosu ve Bo

Çanakkale'nin ilk büyük deniz kaybı

Çanakkale Boğazı'nda 1915 baharındaki büyük deniz harekâtından üç ay önce, 13 Aralık 1914 sabahı Osmanlı donanması eski ama ünlü bir gemisini kaybetti. Nara Burnu'nda demirli duran Mesudiye zırhlısı, Boğaz'ın girişindeki mayın hatlarının altından geçmeyi başaran küçük bir İngiliz denizaltısının tek torpidosuyla vuruldu ve sığ suda alabora olarak battı. Bu konu, Türkçe Vikipedi'nin Mesudiye (zırhlı) maddesine ve İngilizce Wikipedia'nın Ottoman ironclad Mesudiye ile HMS B11 maddelerine dayanır.

Thames Ironworks'te yapılan "Mutluluk"

Türkçe maddeye göre Mesudiye (anlamı "Mutluluk"), Osmanlı donanması için 1871-1875 yılları arasında Londra'daki Thames Ironworks tersanesinde inşa edilmiş merkezî bataryalı bir zırhlı korvettir. Madde, onu bu tipte yapılmış en büyük iki gemiden biri olarak tanıtır. Gemi 1871'de sipariş edildi, inşasına ertesi yıl başlandı; 28 Ekim 1874'te denize indirildi ve Aralık 1875'te deniz denemelerine çıktı. Planlanan kardeş gemisi Hamidiye ise Osmanlı donanmasına hiç katılmadı: Kraliyet Donanması tarafından satın alınarak HMS Superb adıyla hizmete girdi.

Geminin ilk ölçüleri maddede ayrıntılı verilir: 101,02 metre boy, 17,98 metre genişlik, 7,9 metre su çekimi ve yaklaşık 8.938 metrik ton deplasman. Ana silahları, merkezdeki zırhlı bataryada bulunan on iki adet 250 mm'lik toptu. Kemer zırhı orta kısımda 305 mm'ye kadar çıkıyordu. Motorları geminin saatte 13,7 deniz miline ulaşmasını sağlıyordu; ancak madde, 1884'e gelindiğinde on yıllık kötü bakım nedeniyle bu hızın 10 deniz miline düştüğünü yazar.

Cenova'daki yeniden inşa

Mesudiye, 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı'nda Karadeniz Filosu'nun amiral gemisi olmasına karşın bir çatışmaya girmedi. Türkçe madde, geminin 1877-1878 ile 1897 arasındaki yirmi yıl boyunca yetersiz bakım gördüğünü ve 1890'ların sonunda çok kötü durumda olduğunu belirtir. 1897 Osmanlı-Yunan Savaşı başladığında filodaki büyük gemilerin çoğu gibi savaşa hazır değildi. Bunun üzerine gemi Ocak 1899'da Cenova'ya gönderildi ve Ansaldo tersanesi tarafından büyük ölçüde yeniden inşa edildi.

Bu çalışmada gövdenin baş ve kıç kısımları değiştirildi ve her biri 230 mm'lik bir Vickers topu taşıyacak iki taret eklendi. Madde ilginç bir ayrıntı verir: taretlerin topları hiçbir zaman takılmadı ve yerlerine tahtadan yapılmış top görünümlü kalıplar konuldu. Eski namludan dolma topların yerine on iki adet 150 mm'lik ve on altı adet 76 mm'lik seri ateşli top yerleştirildi. Deplasman tam yükte 9.710 tona, mürettebat 800 kişiye çıktı; motor gücünün artırılmasıyla hız 17 deniz miline ulaştı. Gemi 15 Mart 1904'te denemelerini tamamlayıp İstanbul'a döndü.

Balkan Savaşı'nda Ege'de

Türkçe maddeye göre Mesudiye, 16 Aralık 1912'deki İmroz Deniz Muharebesi'ne Barbaros Hayreddin ve Turgut Reis ile birlikte katıldı. Osmanlı gemileri iki yönden ateş altına girince Boğaz'a döndü; Mesudiye birkaç isabet aldı ama ağır hasar görmedi ve dönüşte hasarlı gemilerin çekilmesini korudu. 18 Ocak 1913'teki Mondros Deniz Muharebesi'nde ise 15 cm'lik toplarından üçünü kullanılamaz hâle getiren bir isabet aldı; bu hasar kazan sorunlarıyla birleşince filodan ayrılarak limana gönderildi. Madde, geminin son savaş görevinin 5 Şubat 1913'te Şarköy'ü tutan Bulgar birliklerini bombalamak olduğunu yazar.

Nara Burnu'ndaki nöbet

Birinci Dünya Savaşı başladığında Osmanlı Devleti bir süre tarafsız kaldı. Türkçe maddeye göre Mesudiye 6 Eylül 1914'te Boğaz girişindeki mayın hatlarını korumak için mayın gemisi Nusret ve römorkör İntibah desteğiyle Nara Burnu'na gönderildi. Eski gemi artık bir yüzer batarya gibi kullanılıyordu. İngiltere ve Fransa 5 Kasım 1914'te Osmanlı Devleti'ne savaş ilan etti; Boğaz önünde devriye gezen İtilaf filosu ile gerginlik açık savaşa dönüştü.

B11'in beş saatlik geçişi

İngilizce HMS B11 maddesine göre B11, 1906'da Vickers'ın Barrow tersanesinde tamamlanmış, B sınıfının on bir gemisinin sonuncusuydu. Yaklaşık 43 metre boyunda, su üstünde 287 ton deplasmanlı küçük bir denizaltıydı ve baş tarafında iki torpido kovanı vardı. Madde, görevin bu denizaltıya yeni bir batarya takılmış olduğu için verildiğini, mayınlara takılma tehlikesini azaltmak için gövdedeki çıkıntılara koruyucular yapıldığını yazar. B11 Bozcaada'dan (Tenedos) yola çıktı; ilk mayın hattına varmadan bir koruyucunun hasar gördüğü anlaşıldı ve söküldü. Denizaltı, haritası çıkarılmamış akıntılar içinde beş sıra mayının altından geçti; bu geçiş yaklaşık beş saat sürdü.

Türkçe ve İngilizce maddeler saldırıyı aynı biçimde anlatır: Teğmen Norman Holbrook komutasındaki B11, saat 11.30 sularında demirli Mesudiye'yi gördü ve yaklaşık 750 metreden tek bir torpido attı. Torpido geminin kıç tarafına isabet etti. Mesudiye'nin topları bir süre denizaltının periskobuna ateş etti; gemi kısa süre sonra alabora olarak sığ suda battı. İngilizce B11 maddesi, denizaltının saldırıdan sonra Boğaz'dan çıkabilmesinin sekiz saat sürdüğünü ve periskobu her kullanma girişiminin yoğun ateşle karşılandığını ekler.

Batık gemiden çıkan toplar: Mesudiye Tabyası

Mesudiye sığ suda battığı için gemiden malzeme kurtarmak mümkün oldu. Türkçe maddeye göre 150 mm'lik ve 76 mm'lik toplar sökülerek Çanakkale savunmasını güçlendirmek için kullanıldı. 150 mm'lik toplar kıyıya yerleştirilerek "Mesudiye Tabyası" kuruldu. Bu toplar 18 Mart 1915'teki Çanakkale Deniz Savaşı'nda kullanıldı: madde, tabyanın Fransız zırhlısı Bouvet'ye sekiz kez isabet ettirdiğini ve bunlardan birinin geminin ön taretini devre dışı bıraktığını yazar. Bouvet daha sonra bir mayına çarparak battı ve mürettebatının büyük kısmı hayatını kaybetti. Böylece Aralık 1914'te kaybedilen gemi, toplarıyla 18 Mart zaferine katkıda bulunmuş oldu.

Olayın önemi

Mesudiye'nin kaybı, Çanakkale Boğazı'nın yalnız mayın ve kıyı bataryalarıyla korunamayacağını, denizaltıların da Boğaz için bir tehdit olduğunu gösterdi. İngilizce Barbaros Hayreddin maddesi, Nara'da yüzer batarya olarak kullanılan zırhlıların ilk dönemde kımıldamadan durduğunu, denizaltı tehdidi arttıkça kazanlarında buhar tutularak hızla hareket edebilecek hâlde bekletildiğini yazar ve bu tedbir Mesudiye'nin başına gelenden sonra anlam kazanır. 1915 baharı ve yazında E14, E11 ve AE2 gibi daha büyük denizaltılar Boğaz'ı geçerek Marmara'ya girecekti.

Kronoloji

• 1871-1875: Thames Ironworks'te inşa
• 1899-1904: Cenova'da yeniden inşa
• 16 Aralık 1912: İmroz Deniz Muharebesi
• 18 Ocak 1913: Mondros Deniz Muharebesi
• 6 Eylül 1914: Nara Burnu'na gönderilme
• 13 Aralık 1914: B11'in torpidosuyla batış
• 18 Mart 1915: Mesudiye Tabyası'nın Bouvet'ye isabetleri