"Atatürk Nobel Barış Ödülü'ne aday gösterildi" doğru mu? Venizelos'un 1934 önerisi, kısa liste ve yazılmayan değerlendir

Sosyal medyada ve bazı yazılarda sık rastlanan bir cümle var: "Atatürk, Nobel Barış Ödülü'ne aday gösterildi." Kimi anlatımlarda bu cümle "Atatürk Nobel'i kazanacaktı ama engellendi" ya da "birden çok kez aday gösterildi" gibi eklemelerle büyütülür. Peki bu bilginin aslı nedir? Nobel ödüllerinin aday arşivi, bu soruya oldukça kesin bir cevap verir.

Kısa cevap

Evet, Atatürk Nobel Barış Ödülü'ne aday gösterilmiştir; ama bir kez, tek bir kişi tarafından ve 1934 yılı için. Nobel Prize Outreach'in resmî aday arşivinde (Nomination Archive) 1934 Barış Ödülü adayları arasında "Mustafa Pascha Kemal" adıyla bir kayıt bulunur. Kaydı yapan, yani aday gösteren kişi "E K Venizelos"tur: Yunanistan'ın eski başbakanı Eleftherios Venizelos. Arşivin kişi sayfası da Mustafa Kemal için "1 adaylık" gösterir: Barış 1934, aday gösteren E. Venizelos.

Venizelos neden Atatürk'ü önerdi?

Bu önerinin arkasında, birkaç yıl önce iki ülke arasında yaşanan dikkat çekici bir yakınlaşma vardır. İngilizce Wikipedia'nın Venizelos maddesine göre Venizelos, 23 Temmuz 1928'de Selanik'te yaptığı konuşmada Türkiye ile ilişkileri düzeltme isteğini dile getirmişti. Hükûmetini kurduktan on bir gün sonra Türkiye Başbakanı İsmet İnönü ile Dışişleri Bakanı Tevfik Rüştü Aras'a mektup yazarak Yunanistan'ın Türkiye aleyhine hiçbir toprak isteği olmadığını bildirdi. İnönü'nün cevabı olumluydu.

Görüşmeler, mübadele edilen nüfusların mülkleri meselesi yüzünden uzun süre tıkandı. Sonunda iki taraf 30 Nisan 1930'da anlaştı. İngilizce Wikipedia'ya göre Venizelos 25 Ekim 1930'da Türkiye'ye gelerek bir dostluk antlaşması imzaladı. Türkçe Vikipedi de onun 29 Ekim 1930'da Türkiye'deki Cumhuriyet Bayramı kutlamalarına katıldığını yazar.

Hem Venizelos maddesi hem de Atatürk maddesi, bu yakınlaşmanın hemen ardından şu cümleyi kurar: "Venizelos, Atatürk'ün adını 1934 Nobel Barış Ödülü için bile önerdi." Yani adaylık, 1930 antlaşmasıyla başlayan ve 1934 Balkan Antantı'yla taçlanan Türk-Yunan uzlaşmasının bir parçası olarak görülmelidir.

Yaygın yanlışlar ve abartılar

Arşiv kaydı, dolaşımdaki bazı iddiaları da sınamaya imkân verir:

"Birden çok kez aday gösterildi." Arşivde Mustafa Kemal adına yalnızca bir adaylık kaydı vardır: 1934, Venizelos. Başka bir yıl ya da başka bir aday gösteren görünmez.

"Ödülü kazanacaktı ama engellendi." Arşiv bunu desteklemez. Kayda göre Kemal kısa listeye girmiştir; ancak kısa listedeki adaylar için yazılması gereken değerlendirme raporu onun için hiç yazılmamıştır. Neden yazılmadığına dair bir açıklama kayıtta yer almaz. Bir "engelleme" iddiası için kaynak yoktur.

"Nobel'e Atatürk adıyla aday oldu." Arşivde kayıt "Mustafa Pascha Kemal" adıyla tutulmuştur. Arşivin not alanı, 1934'te Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin Mustafa Kemal'e "Atatürk" adını verdiğini ayrıca belirtir. Yani kayıt, soyadı kanunu sonrası adıyla değil, Avrupa'da tanındığı adıyla yapılmıştır.

1934 ödülünü kim aldı?

NobelPrize.org'a göre 1934 Nobel Barış Ödülü İngiliz siyasetçi Arthur Henderson'a verildi.

Neden önemli?

Bu adaylık, bir yanlışın düzeltilmesinden çok, doğru bir bilginin doğru çerçeveye oturtulmasıdır. Atatürk'ün adının bir Yunan devlet adamı tarafından barış ödülüne önerilmesi, Kurtuluş Savaşı'ndan yalnızca on iki yıl sonra iki ülke arasında kurulan ilişkinin ne kadar değiştiğini gösterir. İngilizce Wikipedia'ya göre Venizelos'un girişimi ülkesinde muhalefetin yanı sıra kendi partisinin Türkiye'den gelen mültecileri temsil eden üyeleri tarafından da eleştirilmişti. Buna rağmen öneri yapıldı ve Nobel arşivine geçti. Abartmaya gerek yok: Tek adaylık, kısa liste ve yazılmamış bir değerlendirme; tarihin bize bıraktığı kayıt budur.