Hüseyin Cahit Yalçın (1875-1957): Tanin'in başyazarı, Malta sürgünü ve Çorum'a gönderilen gazeteci

Yarım asır süren bir kalem

Hüseyin Cahit Yalçın, Türk basın tarihinin en uzun soluklu yazarlarından biri. Kalemi, II. Abdülhamid döneminin sansürlü edebiyat dergilerinden Meşrutiyet'in coşkulu gazetelerine, oradan Cumhuriyet'in tek parti ve çok partili yıllarına kadar uzandı. Bu yolculukta hem romancı, hem çevirmen, hem mebus, hem de sürgün oldu. Hayatı, bir gazetecinin iktidarlarla kurduğu ilişkinin ne kadar inişli çıkışlı olabileceğini gösteriyor.

Balıkesir'den Mülkiye'ye

Hüseyin Cahit, 7 Aralık 1875'te Balıkesir'de doğdu. İstanbul'da Mekteb-i Mülkiye'yi bitirdi. Öğrencilik yıllarında yazmaya başladı. Kısa sürede Servet-i Fünun dergisi çevresindeki yazarlar arasına katıldı. Tevfik Fikret, Halit Ziya ve Mehmet Rauf gibi isimlerle birlikte Edebiyat-ı Cedide adıyla anılan topluluğun genç üyelerinden biri oldu.

Bu yıllarda hikâyeler ve romanlar yazdı. "Hayat-ı Muhayyel" ve "Hayal İçinde" bu dönemin ürünleridir. Servet-i Fünun topluluğu, 1901'de derginin kapatılmasıyla dağıldı. Hüseyin Cahit bundan sonra öğretmenlik ve çeviri ile geçindi. Batı edebiyatından ve düşüncesinden yaptığı çeviriler, sonraki yıllarda da sürdü.

Tanin ve Meşrutiyet

1908'de II. Meşrutiyet ilan edildiğinde Hüseyin Cahit, Tevfik Fikret ve Hüseyin Kâzım ile birlikte Tanin gazetesini çıkardı. Tanin kısa sürede İttihat ve Terakki'nin en etkili yayın organı oldu. Hüseyin Cahit'in başyazıları, dönemin siyasetini yönlendiren metinler arasındaydı. Aynı yıl İstanbul mebusu olarak Meclis-i Mebusan'a girdi.

Meşrutiyet yılları Tanin için de çalkantılıydı. 31 Mart Vakası'nda gazetenin matbaası saldırıya uğradı. Muhalefetle yapılan sert kalem kavgaları, kapatmalar ve yeniden açılışlar birbirini izledi. Hüseyin Cahit, İttihatçıların en güçlü olduğu yıllarda bile zaman zaman partinin bazı uygulamalarını eleştiren yazılar yazdı. Bu bağımsız tavır, onu hem dost hem de hasım çevrelerde ayrı bir yere koydu.

Mütareke ve Malta

Birinci Dünya Savaşı'nın ardından İttihatçılar ağır suçlamalarla karşı karşıya kaldı. Hüseyin Cahit de 1919'da İstanbul'da tutuklananlar arasındaydı. İngilizler, tutuklu Osmanlı devlet adamlarını, subaylarını ve aydınlarını Malta'ya sürdü. Hüseyin Cahit, Malta'da iki yıla yakın kaldı.

Malta'daki sürgünler arasında eski nazırlar, mebuslar, valiler, subaylar ve gazeteciler vardı. Hüseyin Cahit, bu tutsaklık günlerini sonradan yazılarında anlattı. Sürgünlerin çoğu hakkında somut bir yargılama süreci başlatılamadı; İngiliz yetkilileri, ileri sürülen suçlamaları mahkemede ispat edecek belgeleri toplayamadı.

Malta sürgünleri, Ankara hükümetinin elindeki İngiliz esirlerle yapılan değişim sonucunda 1921'de serbest kaldı. Bu değişim, Milli Mücadele'nin diplomatik başarılarından biriydi. Ankara, tutuklu İngilizler karşılığında Malta'daki Türklerin geri dönmesini sağladı.

Cumhuriyet'in ilk yıllarında muhalif kalem

Malta'dan döndükten sonra Hüseyin Cahit yeniden gazeteciliğe başladı ve Tanin'i tekrar çıkardı. Cumhuriyet'in ilk yıllarında, özellikle 1924-1925'te Tanin, Ankara'daki yönetime yönelik eleştirileriyle dikkat çekti. Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası'nın kurulduğu bu dönemde İstanbul basınının bir bölümü muhalefete yakın duruyordu.

1925'te Şeyh Said isyanının ardından Takrir-i Sükûn Kanunu çıkarıldı. Bu kanunla hükümet, düzeni bozduğunu düşündüğü yayınları kapatma yetkisi aldı. Tanin de kapatılan gazeteler arasındaydı. Hüseyin Cahit ve İstanbul'un başka gazetecileri Ankara'daki İstiklal Mahkemesi'nde yargılandı. Mahkeme, Hüseyin Cahit'in Çorum'da kalmasına karar verdi. Ertesi yıl affedilerek İstanbul'a döndü. Bu olay, Cumhuriyet'in ilk yıllarında basınla iktidar arasındaki gerilimin en çok bilinen örneklerinden biri oldu.

Fikir Hareketleri ve yeniden Meclis

Hüseyin Cahit, 1930'larda gazete çıkarmak yerine bir fikir dergisine yöneldi. 1933'te yayımlamaya başladığı Fikir Hareketleri, Batı düşüncesini, edebiyatını ve siyasetini Türk okuruna tanıtan yazılarla doluydu. Dergi, yazarın kendi kaleminden çıkan uzun denemeleri ve çevirileriyle yıllarca sürdü.

1930'ların sonunda yeniden Meclis'e girdi ve Cumhuriyet Halk Partisi'nden milletvekili oldu. 1940'larda Tanin'i son kez çıkardı. Çok partili hayata geçiş döneminde iktidarın yanında, muhalefete karşı yazılar kaleme aldı. Hayatının farklı evrelerinde hem iktidarın hem de muhalefetin kalemi olması, onun gazeteciliğini kendi doğruları üzerine kurduğunu gösteriyor.

Çevirmen ve deneme yazarı

Hüseyin Cahit'in gazeteciliği kadar çevirileri de önemlidir. Fransız ve İngiliz edebiyatından, felsefe ve siyaset kitaplarından yaptığı aktarmalar, Türk okurunun Batı düşüncesiyle tanışmasına katkı sağladı. Fikir Hareketleri'ndeki denemelerinde dünyada yükselen totaliter rejimleri, Avrupa'daki siyasi krizleri ve kültür tartışmalarını uzun uzun ele aldı. 1930'ların ikinci yarısında Avrupa'da savaşa giden süreci izleyen yazıları, dönemin Türk okuru için önemli bir pencereydi.

Hatıralar ve son yıllar

Hüseyin Cahit, farklı dönemlerde hatıralarını kaleme aldı. "Edebî Hatıralar" ve "Siyasal Anılar" adıyla bilinen bu metinler, Servet-i Fünun'dan Meşrutiyet'e ve İttihat ve Terakki yıllarına uzanan dönemi içeriden anlatan önemli tanıklıklardır. 18 Ekim 1957'de İstanbul'da hayatını kaybetti.

Kalemini hiç bırakmayan bir tanık

Hüseyin Cahit'in hayatına baktığımızda, bir yazarın siyasetle iç içe geçmiş kaderini görüyoruz. Aynı kişi, bir dönemin iktidar partisinin sözcüsü, başka bir dönemin muhalifi, sonra yeniden iktidar partisinin milletvekili oldu. Malta'ya sürüldü, Çorum'a gönderildi, ama yazmayı hiç bırakmadı. Bizce onun asıl mirası, Türk basınının yarım asrını kendi kalemiyle ve kendi hatıralarıyla kayda geçirmiş olması.