Atatürk'ün Şerif Hüseyin ve oğullarıyla fotoğrafı mı? Çankaya'da Kral Faysal, 6 Temmuz 1931

Dolaşan fotoğraf ve iki zıt yorum

Sosyal medyada aralıklarla paylaşılan bir fotoğrafta Atatürk, sivil kıyafetli üç kişiyle birlikte görülür. Fotoğrafa eklenen açıklamalara göre Atatürk'ün yanındaki yaşlıca kişi Mekke Şerifi Şerif Hüseyin, diğerleri ise onun oğullarıdır. Fotoğraf iki karşıt amaçla kullanılır. Bir kesim onu "Mustafa Kemal Atatürk, Osmanlı Devletine ihanet eden Şerif Hüseyin ve oğullarına hesap sorarken" diye paylaşır. Başka bir kesim ise aynı fotoğrafı, "Osmanlı'ya karşı ayaklanan Şerif Hüseyin'le Atatürk iyi ilişkiler içindeydi" iddiasının kanıtı olarak sunar.

İki yorumun ortak noktası, fotoğraftaki kişinin Şerif Hüseyin olduğunu varsaymalarıdır. Oysa bu varsayım yanlıştır: Fotoğraf, Irak Kralı I. Faysal'ın 1931'deki Ankara ziyaretine aittir.

Şerif Hüseyin kimdi?

Hüseyin bin Ali el-Haşimi, yaygın adıyla Şerif Hüseyin, 1852'de İstanbul'da doğdu. 1908'de II. Abdülhamid tarafından Mekke Şerifi olarak atandı. Birinci Dünya Savaşı sırasında, 1916'da Osmanlı Devleti'ne karşı Arap İsyanı'nı başlattı, İngiltere'nin desteğini aldı ve kendini Hicaz Kralı ilan etti. Savaştan sonra İngiliz ve Fransız mandalarını kabul etmeyince İngilizlerle arası açıldı. Mart 1924'te TBMM halifeliği kaldırınca kendini halife ilan etti. Kısa süre sonra Suudilerin desteklediği güçler karşısında Hicaz'ı kaybetti ve Kıbrıs'a sürgün edildi. Daha sonra oğlu Abdullah'ın yönettiği Ürdün'e geçti ve 4 Haziran 1931'de Amman'da öldü.

Atatürk, Şerif Hüseyin'le hiçbir zaman yüz yüze görüşmedi. Şerif Hüseyin'in son yılları sürgün ve hastalık içinde geçmiştir. Atatürk de Kurtuluş Savaşı'nı başlatmasının ardından ömrünün sonuna kadar yurt dışına çıkmamıştır.

Fotoğraftaki kişiler kim?

Fotoğraf, Irak Kralı I. Faysal'ın Ankara ziyaretinde, 6 Temmuz 1931'de Çankaya Köşkü'nde çekilmiştir ve dönemin gazetelerinde de yayımlanmıştır. Fotoğrafta Şerif Hüseyin sanılan kişi, onun oğlu Kral Faysal'dır. "Oğulları" sanılan diğer iki kişi ise gazeteci ve milletvekili Yunus Nadi (Abalıoğlu) ile Türkiye'nin Bağdat elçisi Naci Şevket Bey'dir.

Fotoğrafla ilgili ikinci bir yanlış da vardır. Bazı yayınlarda Atatürk'ün hemen solundaki kişinin Dışişleri Bakanı Tevfik Rüştü Aras olduğu yazılır. Bu kişi de Aras değil, Yunus Nadi'dir.

Fotoğrafın tarihi tek başına iddiayı çürütmeye yeter: Şerif Hüseyin 4 Haziran 1931'de ölmüştür; fotoğraf ise ondan bir ay sonra, 6 Temmuz 1931'de çekilmiştir.

Faysal'ın ziyaretleri

Faysal, 20 Mayıs 1885'te Mekke'de doğdu. 1920'de kurulan kısa ömürlü Suriye Krallığı'nın, ardından 23 Ağustos 1921'den ölümüne kadar Irak'ın kralı oldu ve 8 Eylül 1933'te Bern'de öldü. Türkiye-Irak ilişkileri Musul sorunu ve İngiltere'nin Irak üzerindeki mandası nedeniyle başlangıçta soğuk ve mesafeliydi; 1930 öncesinde Faysal'ın ziyaret talepleri Türkiye tarafından uygun bulunmadı. Musul meselesinin çözülmesi ve İngiltere'nin Irak'a özerklik tanımasıyla ilişkiler gelişti. 6 Temmuz 1931'de Ankara'ya gelen Faysal, istasyonda bizzat Mustafa Kemal Paşa tarafından karşılandı. Faysal 12 Haziran 1932'de yeniden Türkiye'ye gelip Atatürk'le görüştü.

Neden karıştırılıyor?

Faysal ile babası Şerif Hüseyin, eski fotoğraflarda benzer başlık ve kıyafetlerle görülür; ikisi de sakallıdır. Haşimî ailesinin birkaç üyesinin aynı dönemlerde farklı ülkelerin başında olması da isimlerin karışmasına yol açar. Fotoğraftaki diğer iki kişinin sivil kıyafetli olması, onların "oğullar" diye tanıtılmasını kolaylaştırmıştır. Ancak fotoğrafın çekildiği yer ve tarih bellidir ve Şerif Hüseyin o tarihte hayatta değildir.

İddianın izi: kim, nerede, nasıl söyledi?

a) İlk görüldüğü yer. Bulabildiğimiz paylaşımlar arasında en eskisi 29 Aralık 2023 tarihlidir. Fotoğraf X'te, Şerif Hüseyin'le Atatürk arasında iyi ilişki olduğunu öne süren bir yorumla paylaşılmıştır.
b) Zaman çizelgesi. Aralık 2023'te "iyi ilişki" yorumuyla; 11 Ağustos 2024'te "hesap sorarken" yorumuyla; sonraki aylarda "Şerif Hüseyin ve Atatürk yan yana" açıklamasıyla paylaşıldı. İddia 14 Haziran 2026'da doğrulama çalışmasıyla yanıtlandı.
c) Kimler söyledi? Paylaşımlar kişisel hesaplardan yapıldı. Aynı fotoğraf, birbirine karşıt iki siyasi yorumu desteklemek için kullanıldı. Hiçbir paylaşımda fotoğrafın arşiv kaydına ya da gazete yayınına atıf yoktur.
d) Sosyal medya örneği. 29 Aralık 2023'te bir kullanıcı fotoğrafı "Osmanlıya karşı ayaklanan Şerif Hüseyin idi, cumhuriyet kurulunca da Atatürk, O ve oğlu ile hep iyi ilişkilerde idi" yorumuyla paylaştı. 11 Ağustos 2024'te bir başka kullanıcı aynı fotoğrafı "Şerif Hüseyin ve oğullarına hesap sorarken" diye paylaştı.
e) Karşı kanıt ve hüküm. Fotoğraf 6 Temmuz 1931'de Çankaya'da Kral Faysal'ın ziyaretinde çekilmiştir; Şerif Hüseyin bir ay önce, 4 Haziran 1931'de ölmüştür. Hüküm: Fotoğrafta Şerif Hüseyin ve oğulları yoktur; iddia yanlıştır.

Sonuç

Atatürk'ü Şerif Hüseyin ve oğullarıyla gösterdiği söylenen fotoğraf, gerçekte Irak Kralı I. Faysal'ın 1931 Ankara ziyaretinde çekilmiştir. Atatürk, Şerif Hüseyin'le hiç görüşmemiş; oğulları Faysal ve Abdullah'ı ise devlet ziyaretlerinde ağırlamıştır. Aynı fotoğrafın birbirine karşıt iki iddianın kanıtı olarak kullanılması, kaynağı belirsiz görsellerin nasıl kolayca yeni anlamlar kazandığını gösterir.

Şerif Hüseyin fotoğrafı örneği, aynı görüntünün birbirine zıt iki amaca hizmet edebildiğini gösteren öğretici bir durum. Kimi paylaşımlar fotoğrafı bir yakınlık kanıtı, kimileri bir suçlama aracı olarak kullanıyor; oysa her iki yorum da yanlış bir kimlik tespitine dayanıyor. Bizce burada en etkili doğrulama yöntemi, fotoğraftaki kişilerin yaşam tarihlerini karşılaştırmak oldu: Ölmüş bir kişinin sonraki bir ziyarette görüntülenmesi mümkün değil. Kolayca uygulanabilen bu yöntem, pek çok eski fotoğraf iddiasında işe yarar. Ayrıca Faysal ziyaretinin kendisi, dönemin bölgesel diplomasisini anlamak için ilgiye değer bir konu.