Atatürk Doğu'ya hiç gitmedi mi? 1916 Diyarbakır, 1919 Erzurum, 1924 deprem ve 1937 gezisi

Bir sessizlik iddiası

Sosyal medyada zaman zaman şu cümle dolaşır: "Atatürk Doğu'ya hiç gitmedi, Doğu'yu görmedi." Bu cümle kimi zaman bir eleştiri, kimi zaman bir sitem olarak kullanılır. Ama tarih kayıtları başka bir tablo çiziyor. Mustafa Kemal hayatı boyunca Doğu ve Güneydoğu Anadolu'da hem asker hem de devlet başkanı olarak defalarca bulundu. 1916'da Diyarbakır'da kolordu komutanıydı. 1919'da Erzurum Kongresi'ni topladı. 1924'te büyük bir depremden sonra Erzurum'a, Sarıkamış'a ve Kars'a gitti. 1937'de ise Sivas, Malatya, Diyarbakır ve Elazığ'ı kapsayan bir gezi yaptı ve Tunceli'nin Pertek ilçesinde Singeç Köprüsü'nü açtı.

İddianın içinde doğru olan bir parça da var. Cumhurbaşkanlığı döneminde yaptığı yurt gezilerinin büyük bölümü Batı ve Orta Anadolu'ya, Karadeniz kıyısına ve Marmara'ya yönelikti. Doğu illerine yaptığı geziler sayıca azdı. Bu yazıda bu gezileri sırasıyla anlatıyoruz.

1916: Diyarbakır'daki kolordu komutanı

Birinci Dünya Savaşı'nda Çanakkale'den sonra Mustafa Kemal, 1916'nın başında Doğu Cephesi'ne gönderildi. 16. Kolordu'nun komutanı olarak Diyarbakır'a geldi. Bu dönemde mirlivalığa, yani generalliğe yükseldi. Ağustos 1916'da kolordu Bitlis ve Muş'u Rus kuvvetlerinden geri aldı. Muş kısa süre sonra yeniden kaybedildi, ama Bitlis'in geri alınması Doğu Cephesi'nin o yılki nadir başarılarından biri oldu. Mustafa Kemal 1917'nin başına kadar bu cephede kaldı, bir süre 2. Ordu komutan vekilliği yaptı.

Bu yıllar, Doğu Anadolu'nun savaşın en ağır yükünü taşıdığı dönemdi. Göç, salgın ve kıtlık bölgeyi derinden etkiliyordu. Mustafa Kemal'in bu dönemde tuttuğu notlar ve yazışmalar, bölgenin içinde bulunduğu durumu gösteren belgeler arasında yer alıyor.

1919: Erzurum'daki elli gün

Mustafa Kemal Temmuz 1919'un başında Erzurum'a geldi ve yaklaşık iki ay şehirde kaldı. 8 Temmuz'da askerlikten istifa etti. 23 Temmuz - 7 Ağustos 1919 arasında toplanan Erzurum Kongresi'ne başkanlık etti. Kongrede alınan kararlar, Misak-ı Milli'nin ilk biçimi sayılır. Vatanın bölünmez bir bütün olduğu, manda ve himayenin kabul edilmeyeceği burada açıkça yazıldı. Erzurum'dan sonra Sivas'a geçti. Bu yüzden Kurtuluş Savaşı'nın siyasi çerçevesi, ilk kez Doğu Anadolu'da çizilmiş sayılır.

1924: Depremden sonra Erzurum ve Kars

13 Eylül 1924'te Erzurum'un Pasinler (Hasankale) bölgesinde büyük bir deprem oldu. Köyler yıkıldı, birçok kişi öldü. Mustafa Kemal o sırada Karadeniz kıyısında bir gezideydi. Gezisini değiştirerek Erzurum'a gitti ve 30 Eylül'de şehre ulaştı. 2 Ekim'de Hasankale'ye ve çevredeki yıkılan köylere giderek depremzedelerle konuştu. Ardından Sarıkamış'a ve 6 Ekim'de Kars'a geçti. Bu gezi, yeni kurulan Cumhuriyet'in Doğu'daki bir felakete doğrudan bir cumhurbaşkanı ziyaretiyle karşılık verdiği ilk örnek oldu.

1937: Son Doğu gezisi

12 Kasım 1937'de Mustafa Kemal, Başbakan Celal Bayar, İçişleri Bakanı Şükrü Kaya, Bayındırlık Bakanı Ali Çetinkaya ve Sabiha Gökçen'le birlikte trenle Ankara'dan ayrıldı. 13 Kasım'da Sivas'a, 14 Kasım'da Malatya'ya geldi. 15 Kasım'da Ergani bakır madenini inceledi ve akşam Diyarbakır'a ulaştı. Diyarbakır'da şehrin surlarını, Dicle üzerindeki On Gözlü Köprü'yü ve şehrin çevresini gezdi. 16 Kasım gecesi trenle Elazığ'a geçti.

17 Kasım'da Murat Nehri'ni geçerek Tunceli'nin Pertek ilçesine gitti ve Singeç Köprüsü'nün açılışını yaptı. Bu köprü, Atatürk'ün açılışını yaptığı son büyük bayındırlık eseri olarak anılıyor. Aynı akşam Elazığ'a döndü. 18 Kasım'da Elazığ'dan ayrıldı, Adana ve Mersin üzerinden 20 Kasım'da Ankara'ya döndü.

Doğu'nun hafızasında ziyaretler

Bu ziyaretlerin her biri, uğranan şehirlerin yerel hafızasında ayrı bir yer tuttu. Erzurum'da kongre binası ve Mustafa Kemal'in kaldığı ev bugün müze olarak korunuyor. Diyarbakır'da 1937 ziyaretiyle ilgili belgeler ve fotoğraflar bir müzede sergileniyor. Pertek'te 17 Kasım her yıl anma günü olarak kutlanıyor. Singeç Köprüsü'nün adının da bu açılışta konulduğu anlatılır. Malatya'da ve Elazığ'da gezinin fotoğrafları yerel arşivlerde ve yayınlarda yer alıyor. Kars ve Sarıkamış'ta ise 1924 deprem ziyaretinin hatıraları, bölgenin Cumhuriyet'le ilk tanışmalarından biri olarak anlatılıyor.

Yerel hafıza, "hiç gitmedi" iddiasının en güçlü karşı kanıtlarından biridir. Bu şehirlerde yaşayanlar, kendi şehirlerine yapılan ziyareti çoğu zaman kuşaktan kuşağa aktarılan bir hikâye olarak bilir. Bu hikâyelerin ayrıntıları zamanla değişse de ziyaretin kendisi belgelerle sabittir.

İddianın izi: kim, nerede, nasıl söyledi?

"Atatürk Doğu'ya hiç gitmedi" cümlesi, bölgenin Cumhuriyet döneminde ihmal edildiği yönündeki eleştirilerle birlikte dolaşıyor. Bu eleştirilerin bir kısmı ekonomik ve sosyal göstergelere dayanan ciddi tartışmalardır. Ancak cümlenin kendisi, bu tartışmaları kişisel bir yokluk iddiasına indirgiyor. Atatürk'ün yurt gezilerinin haritası incelendiğinde, Doğu'ya yapılan gezilerin sayıca az olduğu görülür. Bu azlık, zamanla "hiç gitmedi" biçiminde abartıldı.

X'te son bir ayda bu iddiayı açıkça öne çıkaran ve geniş yayılan bir paylaşım tespit edilmedi. Konu genellikle bölgeyle ilgili güncel siyasi tartışmalarda ve 17 Kasım'da Pertek'te yapılan anma törenlerinin haberlerinde yeniden gündeme geliyor.

Arşivdeki karşı kanıt oldukça zengin: 1916 Doğu Cephesi yazışmaları, Erzurum Kongresi tutanakları, 1924 deprem gezisinin gazete haberleri ve 1937 gezisinin fotoğrafları. Bu fotoğrafların bir bölümü bugün Türk Tarih Kurumu arşivinde ve müzelerde korunuyor.

Sayıların söylediği ve söylemediği

Atatürk'ün yurt gezileri bir harita üzerinde işaretlendiğinde, Doğu ile Batı arasındaki fark hemen göze çarpıyor. Batı Anadolu, Marmara ve Karadeniz kıyısı defalarca ziyaret edilmiş, Doğu illerine ise birkaç gezi yapılmıştır. Bu fark gerçektir ve Cumhuriyet'in ilk yıllarındaki önceliklerin bir göstergesi olarak tartışılmaya değer. Ulaşım koşulları da bu tabloyu etkiledi. Demiryolları Doğu'ya ancak 1930'larda ulaştı. Bundan önce Erzurum'a, Diyarbakır'a ya da Van'a gitmek haftalar süren bir yolculuktu.

Ama bu farkı "hiç gitmedi" diye özetlemek, hem tarihi hem de eleştiriyi zayıflatıyor. Mustafa Kemal'in hayatının en kritik dönemlerinden ikisi, 1916'daki cephe ve 1919'daki kongre, Doğu Anadolu'da geçti. 1924'teki deprem ziyareti, bir devlet başkanının felaket bölgesine gidişinin erken bir örneğiydi. 1937 gezisi ise sağlığının bozulmaya başladığı bir dönemde yapılmış uzun bir yolculuktu. Doğru bir eleştiri, bu ziyaretlerin varlığını kabul edip sıklığını ve sonuçlarını tartışan bir eleştiri olabilir.

Kısa özet

Mustafa Kemal 1916'da 16. Kolordu komutanı olarak Diyarbakır'da bulundu ve Bitlis-Muş cephesinde savaştı. 1919'da Erzurum Kongresi'ni topladı. 1924'te Pasinler depreminden sonra Erzurum'a, Sarıkamış'a ve Kars'a gitti. 12-20 Kasım 1937'de Sivas, Malatya, Diyarbakır ve Elazığ'ı ziyaret etti ve 17 Kasım'da Pertek'te Singeç Köprüsü'nü açtı.