Ada Kale: Tuna'daki Osmanlı adası, Berlin'de unutulan toprak ve Demir Kapı barajının suları

Ada Kale, Tuna Nehri üzerinde, bugünkü Romanya'nın Orşova kasabası yakınlarında, Demir Kapı boğazının girişinde bulunan küçük bir adaydı. Ada, XVIII. yüzyılın ortasından XX. yüzyılın başına kadar Osmanlı yönetiminde kaldı ve nüfusunun çoğunluğunu Türkler oluşturuyordu. 1878 Berlin Antlaşması'nda adanın statüsü açıkça düzenlenmediği için ada, Osmanlı Devleti'nin Balkanlar'daki topraklarının büyük kısmını kaybetmesinden sonra da uzun süre Osmanlı toprağı olarak kaldı. 1923 Lozan Antlaşması ile ada resmen Romanya'ya bırakıldı. Ada Kale'nin Türk toplumu, Romanya yönetiminde de varlığını sürdürdü. Ancak 1960'larda Romanya ile Yugoslavya'nın birlikte inşa ettiği Demir Kapı barajının yapımıyla ada, 1970'te barajın suları altında kaldı. Ada halkı göç etmek zorunda kaldı; adanın bazı yapıları yakındaki Şimian adasına taşındı.

Adanın konumu

Ada Kale, Tuna'nın en dar ve en akıntılı bölümü olan Demir Kapı boğazının girişinde yer alıyordu. Bu konum, adaya büyük bir stratejik önem kazandırdı. Tuna'dan geçen gemiler, adanın yanından geçmek zorundaydı. Ada, Tuna'nın iki yakasını, yani bugünkü Romanya ve Sırbistan topraklarını birbirine bağlayan yolları da denetliyordu. Bu nedenle ada, yüzyıllar boyunca Osmanlı ve Avusturya arasında el değiştiren bir kale adası oldu.

Kalenin tarihi

Adanın üzerine büyük bir kale, XVII. yüzyılın sonlarında Avusturya tarafından inşa edildi. Sonraki yıllarda ada, Osmanlı ile Avusturya arasındaki savaşlarda birkaç kez el değiştirdi. 1739 Belgrad Antlaşması'yla ada Osmanlı Devleti'ne bırakıldı. Bundan sonra Ada Kale, Osmanlı'nın Tuna üzerindeki önemli kalelerinden biri oldu. Adada bir cami, çarşı, evler ve kale yapıları bulunuyordu. Ada halkı, Tuna'daki ticaretten ve adanın stratejik konumundan geçimini sağlıyordu.

Berlin'de unutulan ada

1878 Berlin Antlaşması, Osmanlı Devleti'nin Balkanlar'daki sınırlarını yeniden çizdi. Romanya, Sırbistan ve Karadağ bağımsızlıklarını kazandı. Ancak antlaşmada Ada Kale'nin statüsü açıkça düzenlenmedi. Bu durum, adanın hukuken Osmanlı toprağı olarak kalmasına yol açtı. Ada, Avusturya-Macaristan'ın fiilî denetimine girdi; ama Osmanlı Devleti adada egemenlik haklarını korumaya devam etti. Ada, uzun yıllar boyunca Osmanlı'nın Tuna üzerindeki son toprağı olarak kaldı. Sultan II. Abdülhamid'in adadaki camiye bir halı hediye ettiği anlatılır; bu halının bugün Köstence'deki camide bulunduğu belirtilir.

Romanya yönetimine geçiş

Birinci Dünya Savaşı'ndan sonra Avusturya-Macaristan dağıldı ve bölgedeki sınırlar yeniden çizildi. Romanya, adanın yönetimini fiilen ele aldı. 1923 Lozan Antlaşması ile Türkiye, Ada Kale üzerindeki haklarından resmen vazgeçti ve ada Romanya'ya bırakıldı. Romanya yönetiminde, adanın Türk halkı kendi geleneklerini, dinini ve dilini korumaya devam etti. Ada, Romanya'nın ilgi çekici turistik yerlerinden biri hâline geldi.

Adada hayat

Ada Kale, XX. yüzyılın ilk yarısında Romanya'nın en renkli yerlerinden biri olarak tanınıyordu. Adada yaşayan Türkler, tütün işleme, lokum ve şekerleme yapımı ile geçiniyordu. Adanın lokumları ve tütünü, Romanya'da ünlüydü. Ada, Romanya'da gümrük vergilerinden muaf bir statüye sahipti; bu da adadaki ticareti canlandırıyordu. Adanın camisi, çarşısı, kahvehaneleri ve dar sokakları, ziyaretçilere Osmanlı'dan kalma bir dünyanın izlerini sunuyordu. Romanya'nın pek çok ünlü yazarı ve sanatçısı, adayı ziyaret ederek eserlerinde adadan söz etti.

Suların altında

Demir Kapı barajı, 1970'lerin başında tamamlandı. Ada Kale, 1970'te barajın suları altında kaldı. Barajın inşasından önce, adanın bazı yapıları, özellikle kale duvarlarının bir kısmı, yakındaki Şimian adasına taşındı. Ancak adanın camisi, evleri ve çarşısı suların altında kaldı. Bugün Ada Kale'den geriye kalan, Şimian adasındaki kale kalıntıları, Romanya Ulusal Arşivleri'ndeki belgeler, fotoğraflar ve ada halkının hatıralarıdır.

Haritadan silinen ada

Ada Kale'nin hikâyesi, haritaların ne kadar değişken olduğunu gösteriyor. Ada, bir zamanlar iki imparatorluk arasındaki bir sınır kalesiydi. Sonra büyük devletlerin bir antlaşmada unuttuğu bir toprak parçası oldu. Ardından Romanya'nın içinde Türk geleneklerini yaşatan küçük bir topluluğun yurdu hâline geldi. Sonunda ise modern bir barajın suları altında kayboldu.

Bizce Ada Kale'nin en dokunaklı yanı, adanın halkının kimliğini yüzyıllarca korumasıdır. Osmanlı yönetiminden Avusturya-Macaristan'ın denetimine, oradan Romanya yönetimine geçen ada halkı, dinini, dilini ve geleneklerini sürdürdü. Bugün Ada Kale, Romanya'daki ve Türkiye'deki göçmen ailelerin hatıralarında ve arşivlerdeki belgelerde yaşamaya devam ediyor. Bu hatıralar, iki ülke arasında bir dostluk köprüsü olarak da görülebilir.