Belgrad'ın fethi (1521): Tuna ile Sava'nın kavşağındaki kale

Kısaca

Macar Krallığı'nın elindeki Belgrad (Macarca adıyla Nándorfehérvár), Temmuz 1521'de Osmanlı ordusu tarafından kuşatıldı. Osmanlı kuvvetleri 8 Ağustos 1521'de dış kaleye girdi, iç kaledekilerin 29 Ağustos 1521'de teslim olmasıyla şehir Osmanlı egemenliğine geçti. Bu, I. Süleyman'ın tahta çıktıktan sonraki ilk büyük seferiydi. Tuna ile Sava nehirlerinin birleştiği noktadaki kale, Osmanlılar için Orta Avrupa'ya açılan bir kapı niteliğindeydi.

Üç başarısız deneme

Belgrad'ı almak için Osmanlıların daha önce üç girişimi olmuştu. İlk girişim Nisan 1440'ta II. Murad komutasında yapıldı ve sonbaharda kuşatma kaldırıldı. İkinci kuşatma Temmuz 1456'da II. Mehmed tarafından yapıldı; Hunyadi Yanoş ve rahip Capistrano'nun topladığı kuvvetlerin müdahalesiyle başarısız oldu. Hunyadi kısa süre sonra, 11 Ağustos 1456'da Zemun'da vebadan öldü. Üçüncü deneme 1492'de, Semendire sancakbeyi Hadım Süleyman Paşa komutasında yapıldı ve yine sonuçsuz kaldı. Ardından iki devlet arasında uzun bir sakinlik dönemi yaşandı; 28 Mart 1519'da yapılan barışla iki taraf birbirine saldırmamayı ve tüccarlarının serbestçe dolaşmasını kabul etti.

Savaşın gerekçesi: Behram Çavuş meselesi

I. Selim'in Mısır seferi sırasında Macar kuvvetleri İzvornik üzerine yürüyerek sancakbeyi Mustafa Bey'i öldürmüştü. Süleyman, tahta çıktığını bildirmek için Macar Kralı II. Lajos'a Behram Çavuş'u gönderdi. Bu elçinin başına gelenler kaynaklarda farklıdır.

Hazırlık ve yürüyüş

Süleyman, sefere çıkmadan önce Anadolu, Karaman, Diyarbekir, Şam ve Mısır beylerbeylerine sınırları korumalarını, Rumeli beylerbeyine İpsala'da yığınak yapmasını, akıncı beylerine akıncılarını toplamalarını emretti. Bosna ve İzvornik sancakbeylerinden de kuvvet toplamaları ve ordunun gelişine kadar gemi yapmaları istendi. Ordu, farklı kaynaklara göre 16 ya da 18 Mayıs 1521'de İstanbul'dan ayrıldı. Araştırmamız, ordunun Mayıs ortasında yola çıktığını ve Macar devletinin bu sırada neredeyse dağılmış durumda olduğunu, Osmanlı ordusuna etkili biçimde karşı koyamadığını gösteriyor.

Strateji tartışması: önce Belgrad mı, Budin mi?

Araştırmamız, sefer sırasında iki vezir arasındaki tartışmayı ayrıntılı ortaya koyuyor. Hain Ahmed Paşa, önce Böğürdelen'i (Šabac) alıp Sava'yı geçerek doğrudan Budin'e saldırmayı önerdi. Sadrazam Pîrî Mehmed Paşa ise Belgrad alınmadan Budin'e saldırılırsa, Macarların dönüş yolunda orduyu Belgrad'da kesebileceğini savundu. Padişah Ahmed Paşa'nın planını tercih etti, ancak Pîrî Paşa'nın ordunun küçük bir kısmıyla Belgrad'ı kuşatmasına da izin verdi.

Kuşatma

Padişah, Budin'e saldırı hazırlığı için Pîrî Paşa'ya Belgrad kuşatmasını kaldırıp ana orduya katılmasını emretti ve Sava üzerinde köprü kurmaya başladı. Pîrî Paşa kuşatmayı kaldırmayı reddetti. Osmanlı tarihçisi Gelibolulu Mustafa Âlî, padişahın Zemun'un alınması üzerine Pîrî Paşa'yı kutlamamasından yakınır ve bunun arkasında Ahmed Paşa'yı görür; Batı literatürü ise padişahın asıl olarak Budin saldırısı için bütün kuvvetlere ihtiyaç duyduğunu düşünmenin daha akla yakın olduğunu belirtir. Sava taşınca köprüden geçmek imkânsız hâle geldi. Bunun üzerine padişah Belgrad'a yöneldi ve ordu birleşerek kuşatmayı sürdürdü. Pîrî Paşa'nın kuvvetleri yaklaşık bir ay Belgrad'ı kuşattı.

Teslim ve sonrası

Batı literatürü, Böğürdelen'de Osmanlıların bütün savunucuları öldürdüğünü, Belgrad'da ise 700 savunucudan yaklaşık 70'inin hayatta kaldığını ve Süleyman'ın bunların canını bağışladığını yazar. Kentin Sırp nüfusunun çoğu İstanbul'a sürüldü. Belgrad'ın alınması, Macar yönetiminin Osmanlı ilerleyişine karşı koyamadığını açıkça gösterdi.

Uzun vadeli sonuçlar

Belgrad'ın kaybıyla zayıflayan Macar Krallığı, 1526'da Mohaç Muharebesi'ni de kaybetti. Araştırmamız, Macaristan'ın çöküşünden sonra Osmanlı ilerleyişine karşı Hristiyan direnişinin önderliğinin Habsburg hanedanına geçtiğini öne çıkarıyor. Belgrad, Osmanlıların Orta Avrupa seferlerinde ana üs ve ikmal merkezi oldu. Kent 1688–1690, 1717–1739 ve 1789–1791 yıllarında üç kez Habsburg işgaline uğradı ve her seferinde Osmanlılar tarafından geri alındı. Araştırmamız, Belgrad'ın ilk kez 1688'de Bavyera Elektörü Maximilian Emanuel tarafından Avusturya adına alındığını gösteriyor. Kent, Sırbistan'ın bağımsızlığını kazandığı 1878 sürecinde Osmanlı yönetiminden çıktı.

Belgrad'ın fethi hakkında düşündüklerimiz

Belgrad'ın alınması, daha önce iki büyük kuşatmada sonuç alınamayan bir kalenin genç bir padişahın ilk seferinde düşmesi bakımından simgesel bir başarıydı. Kale, Tuna boyunca Orta Avrupa'ya açılan yolun anahtarıydı; Mohaç'a giden süreç burada başladı. Kanımızca Belgrad'ın önemi, Osmanlı'nın Macaristan üzerindeki stratejisini savunmadan saldırıya çevirmesindedir.