#1"Çıktık açık alınla on yılda her savaştan" diye başlayan Onuncu Yıl Marşı, Türkçe Vikipedi'ye göre İstiklal Marşı'ndan sonra ulusal duygulara en çok hitap eden ve kitlelere en çok mal olmuş marştır. Madde onu, Mustafa Kemal'in Onuncu Yıl Nutku ile birlikte 1933 kutlamalarının simgesi olan iki olgudan biri sayar. Nutuk sitede ayrı bir konuda anlatıldı; bu notta marşın nasıl yazıldığını, bestelendiğini ve bütün ülkeye nasıl öğretildiğini topluyoruz.
Arka plan: 1933 kanunu ve üç günlük bayram
Türkçe maddeye göre 11 Haziran 1933'te TBMM'deki tartışmalardan sonra Cumhuriyet'in onuncu yıl dönümünün kutlanmasına ilişkin bir kanun çıkarıldı. Bayram 29-31 Ekim 1933 arasında üç gün süren törenlerle kutlandı. Törenlerde, gösterilerde ve resmî kutlamalarda çalınmak, Cumhuriyet'in kazanımlarını ve heyecanını paylaşmak için özel bir marşa ihtiyaç duyuldu.
Kutlamaları düzenlemek üzere Başvekâlet'e bağlı bir yüksek komisyon kuruldu. Komisyon bir marş hazırlanmasına karar verdi ve şartlarını şöyle yazdı: Marş "yeni Türkiye'nin on yılda yükselme yolunda aldığı büyük mesafeleri anlatmalı; Türk inkılabının ana vasıflarını, her şeyden üstün tuttuğu yaşama ve ilerleme aşkının şiirin heyecanı ve musikinin ahengi içinde ifade etmelidir."
Akış: güfte
Komisyon birkaç şairden bu şartlara uygun bir marş istedi. Türkçe maddeye göre Faruk Nafiz ile Behçet Kemal'in yazdığı şiirlerin amaca uygun kısımları, iki şairin birlikte çalışmasıyla birleştirildi. Ortaya çıkan şiir bağımsızlık mücadelesini, yeni devletin on yılda yaptıklarını ve gelecek hedeflerini anlatıyordu ve marşın sözü olarak kabul edildi.
Güfteyi okuyan Gazi bir dizeye müdahale etti: İlk dörtlüğün son dizesini "Demir ağlarla ördük Anayurdu dört baştan" diye değiştirdi. Madde, Atatürk'ün bunu Devlet Demiryolları'nın kurucusu Behiç Bey'i onurlandırmak için yaptığını ve Behiç Bey'i arayarak "Emeğinizi yeteri kadar yansıtmadığı için 10. Yıl Marşı'nda bir dize değiştirdim, size haber vermek istedim" dediğinin anlatıldığını yazar. "Anlatılır" kaydı maddenin kendisine aittir; bu sözü kesin bir alıntı olarak değil, anlatılan bir hatıra olarak aktarıyoruz.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Akşam Gazetesi. Dosya sayfası
Kişiler
Türkçe maddeye göre sözler için önce bir beste yarışması düşünüldü; ama ülkede marş besteleyebilecek çok az kişi olduğundan yarışma yerine marş Cemal Reşit Rey'e sipariş edildi. Eser bir akşam Çankaya Köşkü'nde Muhafız Bando Alayı tarafından çalındı, Mustafa Kemal beğendi ve Onuncu Yıl Marşı'nın müziği olarak belirlendi. Sonra Ankara Türk Ocağı salonunda, Gazi'nin de bulunduğu bir törende, Cemal Reşit Rey'in yönetiminde bandolarla prova edildi.
Marşın kutlamalarda bir ağızdan söylenebilmesi için notaları, partisyonları ve plakları ülke içinde ve dışında ilgili bütün yerlere gönderildi. Okullarda ve Halkevlerinde çalışmalar yapıldı. İllerdeki kutlama komiteleri halkı belirli gün ve saatlerde Halkevine gelip marş söylemeye çağırdı. Öğretmeni olmayan köylere marşı öğretmek için öğretmenler görevlendirildi.
Gazeteler de marşı sayfalarına aldı. Türkçe madde, gazetelerde marşla birlikte şu satırların yayımlandığını aktarır: "Onuncu Yıl Marşı baştan başa millî gururumuzu, inkılap heyecanlarımızı, yükselme ve ilerleme hızımızı anlatan güzel mısralardan örülmüştür ve sadece üç bayram gününde okunmakla kalmayıp gelecek nesillere de aktarılacaktır. Bu marşı bilmeyene öğretmek bir inkılap borcudur."
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası
Rakamlar
Türkçe maddeye göre Kenan Doğulu 1997'de "Kenan Doğulu 3.5" adlı teklisinde marşı Ozan Doğulu'nun düzenlemesiyle ve 90 kişilik bir koro eşliğinde seslendirdi. Cemal Reşit Rey maddesi, bestecinin 1940'ta İstanbul'a dönerek öğretmenlik, piyanistlik ve orkestra şefliğini sürdürdüğünü yazar.
Onuncu Yıl Marşı, bir kutlama komisyonunun şartnamesiyle yazılmış, iki şairin şiirlerinden birleştirilmiş ve devlet eliyle köylere kadar öğretilmiş bir eserdir. Buna rağmen ya da belki tam da bu yüzden, doksan yılı aşkın süredir okullarda ve törenlerde söylenmeye devam ediyor. Marşın hikâyesi, Cumhuriyet'in on yıllık bilançosunu nasıl anlatmak istediğini de gösterir: savaş, demiryolu, fabrika ve okul. Görseller marşın bestecisi Cemal Reşit Rey'i ve "demir ağlar" dizesiyle onurlandırılan Behiç Erkin'i gösterir.
Arka plan: 1933 kanunu ve üç günlük bayram
Türkçe maddeye göre 11 Haziran 1933'te TBMM'deki tartışmalardan sonra Cumhuriyet'in onuncu yıl dönümünün kutlanmasına ilişkin bir kanun çıkarıldı. Bayram 29-31 Ekim 1933 arasında üç gün süren törenlerle kutlandı. Törenlerde, gösterilerde ve resmî kutlamalarda çalınmak, Cumhuriyet'in kazanımlarını ve heyecanını paylaşmak için özel bir marşa ihtiyaç duyuldu.
Kutlamaları düzenlemek üzere Başvekâlet'e bağlı bir yüksek komisyon kuruldu. Komisyon bir marş hazırlanmasına karar verdi ve şartlarını şöyle yazdı: Marş "yeni Türkiye'nin on yılda yükselme yolunda aldığı büyük mesafeleri anlatmalı; Türk inkılabının ana vasıflarını, her şeyden üstün tuttuğu yaşama ve ilerleme aşkının şiirin heyecanı ve musikinin ahengi içinde ifade etmelidir."
Akış: güfte
Komisyon birkaç şairden bu şartlara uygun bir marş istedi. Türkçe maddeye göre Faruk Nafiz ile Behçet Kemal'in yazdığı şiirlerin amaca uygun kısımları, iki şairin birlikte çalışmasıyla birleştirildi. Ortaya çıkan şiir bağımsızlık mücadelesini, yeni devletin on yılda yaptıklarını ve gelecek hedeflerini anlatıyordu ve marşın sözü olarak kabul edildi.
Güfteyi okuyan Gazi bir dizeye müdahale etti: İlk dörtlüğün son dizesini "Demir ağlarla ördük Anayurdu dört baştan" diye değiştirdi. Madde, Atatürk'ün bunu Devlet Demiryolları'nın kurucusu Behiç Bey'i onurlandırmak için yaptığını ve Behiç Bey'i arayarak "Emeğinizi yeteri kadar yansıtmadığı için 10. Yıl Marşı'nda bir dize değiştirdim, size haber vermek istedim" dediğinin anlatıldığını yazar. "Anlatılır" kaydı maddenin kendisine aittir; bu sözü kesin bir alıntı olarak değil, anlatılan bir hatıra olarak aktarıyoruz.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Akşam Gazetesi. Dosya sayfası
Kişiler
- Faruk Nafiz Çamlıbel: Güftenin iki yazarından biri.
- Behçet Kemal Çağlar (1908-1969): Erzincan doğumlu şair ve siyasetçi. Kendi maddesine göre 1929'da Zonguldak Maden Mühendis Mektebi'ni birincilikle bitirdi ve Ankara'da Maden Tarama Enstitüsü'nde merkez mühendisi olarak çalışmaya başladı. Marşı yazdığı 1933'te "Erciyas'tan Kopan Çığ" ve "Burda Bir Kalp Çarpıyor" adlı şiir kitapları da çıktı. Ulus'taki bazı şiirlerinde "Ankaralı Aşık Ömer" adını kullandı.
- Cemal Reşit Rey: Besteci. Kendi maddesine göre Türk Beşleri arasındadır; Lüküs Hayat opereti de onundur ve sonradan İstanbul Devlet Senfoni Orkestrası'na dönüşen İstanbul Şehir Orkestrası'nın kurucusudur. 1938'de Ankara Radyosu'nda Batı Müziği Bölümü şefliği yaptı.
- Behiç Erkin: Kendi maddesine göre Devlet Demiryolları'nın kurucusu ve 1920-1926 arasında ilk genel müdürü; "Demiryollarının Babası" diye anılır. Kurtuluş Savaşı'nda bütün cephe sevkiyatı ona emanet edilmişti.
Türkçe maddeye göre sözler için önce bir beste yarışması düşünüldü; ama ülkede marş besteleyebilecek çok az kişi olduğundan yarışma yerine marş Cemal Reşit Rey'e sipariş edildi. Eser bir akşam Çankaya Köşkü'nde Muhafız Bando Alayı tarafından çalındı, Mustafa Kemal beğendi ve Onuncu Yıl Marşı'nın müziği olarak belirlendi. Sonra Ankara Türk Ocağı salonunda, Gazi'nin de bulunduğu bir törende, Cemal Reşit Rey'in yönetiminde bandolarla prova edildi.
Dikkat: yanlış bilinen
Ülke çapında öğretilmesiBestenin nasıl seçildiği iki maddede farklı anlatılır. Onuncu Yıl Marşı maddesi yarışma yapılmadığını, bestenin doğrudan Cemal Reşit Rey'e sipariş edildiğini yazar. Cemal Reşit Rey maddesi ise Rey'in "1933'te Türkiye'nin onuncu yılı kutlamaları için yapılan yarışmaya katıldığını" ve bestesinin kabul edildiğini söyler. Hangisinin doğru olduğunu kaynaklarımızdan çıkaramıyoruz.
Marşın kutlamalarda bir ağızdan söylenebilmesi için notaları, partisyonları ve plakları ülke içinde ve dışında ilgili bütün yerlere gönderildi. Okullarda ve Halkevlerinde çalışmalar yapıldı. İllerdeki kutlama komiteleri halkı belirli gün ve saatlerde Halkevine gelip marş söylemeye çağırdı. Öğretmeni olmayan köylere marşı öğretmek için öğretmenler görevlendirildi.
Gazeteler de marşı sayfalarına aldı. Türkçe madde, gazetelerde marşla birlikte şu satırların yayımlandığını aktarır: "Onuncu Yıl Marşı baştan başa millî gururumuzu, inkılap heyecanlarımızı, yükselme ve ilerleme hızımızı anlatan güzel mısralardan örülmüştür ve sadece üç bayram gününde okunmakla kalmayıp gelecek nesillere de aktarılacaktır. Bu marşı bilmeyene öğretmek bir inkılap borcudur."
Tarih notu
Kronoloji: 11 Haziran 1933 onuncu yıl kanunu. 1933 yaz ve sonbaharı güftenin hazırlanması, Atatürk'ün dize değişikliği, bestenin Çankaya'da dinlenmesi ve Türk Ocağı'ndaki prova. 29-31 Ekim 1933 üç günlük bayram. 1997 Kenan Doğulu'nun yorumu.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası
Rakamlar
- Bayram süresi: 3 gün (29-31 Ekim 1933).
- Ankara ve İstanbul radyolarının ortak yayınlarında marşın çalınma sayısı: 15.
- Güfteyi oluşturan şair sayısı: 2.
- 1997'deki yorumda koro: 90 kişi.
Türkçe maddeye göre Kenan Doğulu 1997'de "Kenan Doğulu 3.5" adlı teklisinde marşı Ozan Doğulu'nun düzenlemesiyle ve 90 kişilik bir koro eşliğinde seslendirdi. Cemal Reşit Rey maddesi, bestecinin 1940'ta İstanbul'a dönerek öğretmenlik, piyanistlik ve orkestra şefliğini sürdürdüğünü yazar.
Ek bilgi
Bugünkü anlamı"Demir ağlar" dizesi bir demiryolu programına işaret eder. Behiç Erkin maddesine göre Erkin, Osmanlı'da demiryolları üzerine eser yazan ilk ve tek Müslüman Türk'tü ve Atatürk'ün 1907'den beri mesai arkadaşıydı. Atatürk'ün marşta değiştirdiği dize, böylece hem bir kurumu hem de eski bir arkadaşı anan bir dize oldu.
Onuncu Yıl Marşı, bir kutlama komisyonunun şartnamesiyle yazılmış, iki şairin şiirlerinden birleştirilmiş ve devlet eliyle köylere kadar öğretilmiş bir eserdir. Buna rağmen ya da belki tam da bu yüzden, doksan yılı aşkın süredir okullarda ve törenlerde söylenmeye devam ediyor. Marşın hikâyesi, Cumhuriyet'in on yıllık bilançosunu nasıl anlatmak istediğini de gösterir: savaş, demiryolu, fabrika ve okul. Görseller marşın bestecisi Cemal Reşit Rey'i ve "demir ağlar" dizesiyle onurlandırılan Behiç Erkin'i gösterir.
Kaynaklar
- Vikipedi, Onuncu Yıl Marşı maddesi (tr.wikipedia.org)
- Vikipedi, Cemal Reşit Rey maddesi (tr.wikipedia.org)
- Vikipedi, Behçet Kemal Çağlar maddesi (tr.wikipedia.org)
- Vikipedi, Behiç Erkin maddesi (tr.wikipedia.org)