Mustafa Reşid Paşa (1800–1858): Londra ve Paris elçisi, Tanzimat'ın mimarı ve altı kez sadrazam

Mustafa Reşid Paşa, 1800'de İstanbul'da doğan, Paris ve Londra elçiliklerinde bulunan, Hariciye Nazırı olarak 1839'da Tanzimat Fermanı'nı hazırlayıp Gülhane'de okuyan ve altı kez sadrazamlık makamına getirilen Osmanlı devlet adamıdır. Tanzimat Dönemi'nin en önemli siması kabul edilir; dönemin diğer büyük devlet adamları olan Âli Paşa ve Fuad Paşa onun yanında yetişti. Reşid Paşa, Osmanlı Devleti'nin Avrupa ile ilişkilerinde yeni bir diplomasi anlayışının da temsilcisiydi. 7 Ocak 1858'de İstanbul'da vefat etti.

Gençlik yılları

Mustafa Reşid, İstanbul'da, vakıf müfettişi Mustafa Efendi'nin oğlu olarak doğdu. Babasını erken yaşta kaybetti ve eniştesi Seyyid Ali Paşa'nın himayesinde yetişti. Gençliğinde Seyyid Ali Paşa'nın yanında Mora'ya gitti; bu yolculuk, ona Yunan İsyanı döneminde devletin içinde bulunduğu zor durumu yakından görme imkânı verdi. İstanbul'a döndükten sonra Bâbıâli'nin kalemlerinde çalışmaya başladı. Burada, dönemin önemli devlet adamlarından Pertev Efendi'nin dikkatini çekti ve onun himayesine girdi.

Diplomasiye ilk adımlar

Mustafa Reşid, 1829 Edirne Antlaşması'nın görüşmelerinde Osmanlı heyetinde kâtip olarak görev aldı. 1833'te ise Mısır valisi Mehmed Ali Paşa ile yapılan görüşmelerde görev aldı. Bu görevler, ona Osmanlı Devleti'nin Avrupa ve Mehmed Ali karşısındaki zayıflığını yakından gösterdi. Mustafa Reşid, devletin ancak Avrupa ile iyi ilişkiler kurarak ve iç düzenini yenileyerek ayakta kalabileceği sonucuna vardı.

Paris ve Londra elçiliği

II. Mahmud, 1834'te Avrupa başkentlerinde sürekli elçilikler kurulmasına karar verdi. Mustafa Reşid, 1834'te Paris'e elçi olarak gönderildi. 1836'da ise Londra elçiliğine atandı. Bu yıllarda Fransızca öğrendi, Avrupa'nın siyasi ve kültürel hayatını yakından tanıdı. İngiltere Dışişleri Bakanı Lord Palmerston gibi Avrupa'nın önde gelen devlet adamlarıyla yakın ilişkiler kurdu. Londra'da yaşadığı ev, bugün bir plaketle hatırlanır.

Hariciye Nazırı

Mustafa Reşid, 1837'de İstanbul'a dönerek Hariciye Nazırı oldu ve paşa unvanını aldı. Bu görevde, Mehmed Ali Paşa'ya karşı Avrupa'nın, özellikle İngiltere'nin desteğini kazanmak için çalıştı. 1838'de İngiltere ile Baltalimanı Ticaret Antlaşması'nı imzaladı. Ardından yeniden Londra'ya gönderildi; II. Mahmud'un vefatı sırasında Londra'daydı. Abdülmecid'in tahta çıkmasından sonra İstanbul'a dönerek yeniden Hariciye Nazırı oldu.

Tanzimat Fermanı

Mustafa Reşid Paşa'nın en önemli eseri, 3 Kasım 1839'da Gülhane'de okunan Tanzimat Fermanı'dır. Ferman, padişahın bütün tebaasına can, mal ve namus güvenliği sağlayacağını, vergilerin adil biçimde toplanacağını ve askerliğin düzenli bir sisteme bağlanacağını ilan ediyordu. Reşid Paşa, fermanı hem Osmanlı'nın iç düzenini yenilemek hem de Avrupa'nın desteğini kazanmak için hazırlamıştı. Fermanın ilanı, Avrupa kamuoyunda olumlu karşılandı ve Osmanlı Devleti'nin Mehmed Ali'ye karşı Avrupa desteğini kazanmasına katkıda bulundu. Reşid Paşa, 1840'taki Londra Antlaşması'nın görüşmelerinde de önemli bir rol oynadı.

Görevden alınmalar ve sadrazamlık

Mustafa Reşid Paşa'nın siyasi hayatı, inişler ve çıkışlarla doluydu. Reformlarına karşı çıkan çevrelerin baskısıyla 1841'de Hariciye Nazırlığından alındı ve Paris'e elçi olarak gönderildi. 1845'te yeniden Hariciye Nazırı oldu ve 1846'da ilk kez sadrazamlık makamına getirildi. Hayatı boyunca altı kez sadrazamlık yaptı. Bu dönemlerde eğitim alanında yeni okulların açılmasına ve 1851'de Encümen-i Dâniş'in kurulmasına öncülük etti. Kırım Savaşı'nın öncesinde ve sırasında da Osmanlı diplomasisinin önde gelen isimlerinden biriydi.

Yetiştirdiği kuşak

Mustafa Reşid Paşa'nın en kalıcı etkilerinden biri, yetiştirdiği devlet adamları ve aydınlardır. Âli Paşa ve Fuad Paşa, onun himayesinde yetişti ve sonraki dönemde Tanzimat'ı sürdürdü. Edebiyatçı İbrahim Şinasi, Reşid Paşa'nın desteğiyle Paris'e eğitime gönderildi. Şinasi, Reşid Paşa için yazdığı kasidelerle tanınır. Reşid Paşa'nın çevresi, Osmanlı'da modern bürokrasinin ve yeni aydın sınıfının oluşmasında önemli bir rol oynadı.

Son yılları ve ölümü

Mustafa Reşid Paşa, 1857'de altıncı kez sadrazam oldu. Ancak bu görevde uzun süre kalamadı. 7 Ocak 1858'de İstanbul'da vefat etti. Ölümü, Tanzimat'ın ilk döneminin sonu olarak kabul edilir. Ondan sonra Âli ve Fuad Paşalar, Tanzimat'ın ikinci döneminin önde gelen devlet adamları oldular.

Diplomat bir reformcu

Mustafa Reşid Paşa'yı Osmanlı'nın diğer reformcu devlet adamlarından ayıran en önemli özellik, onun diplomasi ile iç reformu birbirine bağlamasıdır. Reşid Paşa'nın gözünde Osmanlı Devleti, Avrupa'nın desteğini kazanmadan ayakta kalamazdı; bu desteği kazanmak için ise iç düzenini yenilemesi gerekiyordu. Tanzimat Fermanı, bu iki hedefin bir arada gerçekleştirildiği bir belgeydi.

Bu yaklaşım, Reşid Paşa'nın hem başarılarının hem de eleştirilerinin kaynağı oldu. Destekçileri, onu Osmanlı'yı Avrupa'nın gözünde yeniden saygın bir devlet hâline getiren bir dâhi olarak gördü. Eleştirmenleri ise onu, devleti Avrupa'nın etkisine açan bir devlet adamı olarak eleştirdi. Bizce Reşid Paşa'nın hayatı, XIX. yüzyılda Osmanlı'nın önündeki seçeneklerin ne kadar dar olduğunu gösteriyor. Onun Islahat Fermanı'na yönelttiği eleştiriler ise, reformları Avrupa'ya rağmen değil, Osmanlı'nın kendi iradesiyle yapmayı istediğini düşündürüyor.