Reşit Galip: Mersin'deki konuşmadan Millî Eğitim Bakanlığına, Öğrenci Andı

Mustafa Reşit Galip (1893 - 5 Mart 1934), Türkçe Vikipedi'ye göre hekim ve siyasetçiydi; II. (ara seçim), III. ve IV. dönemde Aydın milletvekiliydi. 19 Eylül 1932 - 13 Temmuz 1933 arasında Millî Eğitim Bakanıydı ve 1933 Üniversite Reformu onun bakanlığı döneminde gerçekleşti. Türk Tarihi Tetkik Heyeti'nde genel sekreterlik, Türk Dil Kurumu'nda başkanlık yaptı. Diplomat Hüseyin Ragıp Baydur'un kardeşiydi.

Rodos'tan İzmir'e, Tıbbiye'ye

Türkçe Vikipedi'ye göre 1893'te Rodos'ta doğdu. Babası İslimyeli mahkeme reisi Galip Bey, annesi Rodoslu Münevver Hanım'dı. Ada İtalyanlarca işgal edilince kardeşiyle kayıkla Marmaris'e, oradan Aydın ve İzmir'e geçti; liseyi İzmir'de okudu ve son sınıftayken "Ferda-yı Temmuz" adlı bir gazete çıkardı. 1911'de Darülfünun Tıp Fakültesi'ne girdi. Öğrenciyken "Hakikat" gazetesini ve "Sivrisinek" adlı mizah dergisini çıkardı, okulda Türk Ocağı şubesi açtı. Gönüllü olarak Balkan Savaşı'na katılıp yaralandı; Birinci Dünya Savaşı'nda Çatalca ve Kafkasya cephelerinde bulundu. Tıbbiye'yi 1917'de bitirdi.

Köycüler ve Kurtuluş Savaşı

Türkçe maddeye göre Birinci Dünya Savaşı'nın sonunda İstanbul'da kurulan, köylere yerleşip çalışacak on beş gençten oluşan Köycüler cemiyetinin kurucularındandı. Doktor Hasan Ferit ile Tavşanlı'ya yerleştiği sırada Kurtuluş Savaşı başladı ve köylerde millî mücadelenin propagandasını yapacak bir örgüt kurdu. Sonra Aydın, Denizli, Isparta, Burdur ve Antalya'da Hilal-i Ahmer'in 5. Sıhhi İmdat Heyeti'nin sertabibi oldu. Sakarya'dan sonra Ankara'da Hıfzıssıhha Dairesi başkanlığına getirildi; sağlığı bozulunca 5 Aralık 1921'de Mersin hükûmet doktoru oldu. Mersin'de "Yeni Mersin" gazetesinin başyazarlığını yaptı ve köylünün eğitilmesinin asıl mesele olduğunu savunan yazılar yazdı.

Atatürk ile tanışma ve Meclis

Türkçe Vikipedi'ye göre Mart 1923'te Mersin'e gelen Atatürk'e hitaben yaptığı konuşma onu etkiledi ve iki yıl sonra Atatürk'ün önerisiyle aday gösterildi. 1925 ara seçiminde İzzettin Çalışlar'ın istifasıyla boşalan Aydın milletvekilliğine seçildi. Milletvekilliğinin ilk aylarında Meclis'te Halit Paşa vurulduğunda ilk müdahaleyi o yaptı, ama yaralı kurtarılamadı. Şeyh Sait isyanı sırasında Ali Çetinkaya başkanlığındaki Ankara İstiklal Mahkemesi'nde üye olarak görev yaptı; mahkemenin görevi Mart 1927'de sona erdi. Atatürk'ün isteğiyle Serbest Fırka'ya girdi ve parti kapanma kararı almadan önce istifa etti.

Tarih Heyeti, Halkevleri, Öz Dilimiz

Türkçe maddeye göre 23 Nisan 1930'daki Türk Ocakları kurultayında 16 üyeli Türk Tarihi Tetkik Heyeti'ne seçildi ve heyetin genel sekreteri oldu. Kasım 1930 - Mart 1931 arasındaki yurt gezisinde Atatürk'e eşlik etti. Türk Ocakları kapatılınca yerine kurulan Halkevleri'nin kuruluşunda etkin rol aldı; Türk Dili Tetkik Cemiyeti'nin Öz Dilimiz dergisinin başyazarlığını üstlendi. İngilizce Wikipedia, 1932'deki Birinci Türk Tarih Kongresi'nde Sümerlerin, eski Mısırlıların ya da eski Yunanların aslen Türk olduğunu ileri sürdüğünü ve buna kanıt olarak gösterdiği kafatası ölçümlerini madde içinde "şüpheli kanıt" olarak nitelendirir.

Bakanlık: Öğrenci Andı ve müzeler

Türkçe Vikipedi'ye göre Dolmabahçe'de bir akşam sofrada Millî Eğitim Bakanı Esat Bey'i eleştirmesi Atatürk'le kısa süreli bir gerginliğe yol açtı; ama Esat Bey istifa edince 19 Eylül 1932'de bakan oldu. Türk Dil Kurumu başkanı Samih Rıfat Bey ölünce bu kurumun başkanlığını da üstlendi. 23 Nisan 1933 sabahı çocuklarına kendi yazdığı bir andı okuttu, aynı gün Çocuk Haftası'nı açarken metni tekrarladı; Öğrenci Andı olarak bilinen bu metin bakanlığın genelgesiyle Cumhuriyet'in 10. yılından itibaren okullarda okutuldu. Anadolu Medeniyetleri Müzesi onun bakanlığında tasarlandı; Millî Kütüphane ile bir İlimler ve Sanatlar Akademisi kurulması da bu dönemde kararlaştırıldı.

1933 Üniversite Reformu

Türkçe maddeye göre Darülfünun'un çağdaş bir üniversiteye dönüştürülmesi kararı 1931'de verilmişti ve uygulama Reşit Galip'in bakanlığında gerçekleşti. Yeni kadronun belirlenmesi bakanlığın göreviydi: 150'ye yakın müderris ve müderris yardımcısının görevine son verildi, yerleri Nazi Almanyası'ndan kaçan bilim insanlarıyla doldurulmaya çalışıldı. Darülfünun'un kaldırılıp yerine İstanbul Üniversitesi'nin kurulmasına dair kanun 31 Mayıs 1933'te TBMM'de kabul edildi. Kadro konusundaki eleştiriler artınca Reşit Galip 13 Temmuz 1933'te bakanlıktan ayrıldı; Anadolu Ajansı'na verilen demeçte gerekçe olarak iki haftadır süren rahatsızlığı gösterildi. Bakanlığı bir süre Refik Saydam vekâleten yürüttü, ardından Yusuf Hikmet Bayur atandı. Reşit Galip 5 Mart 1934'te Ankara'da öldü ve Cebeci Asri Mezarlığı'na gömüldü.